با این حال، تشخیص قطعی همیشه تنها با سونوگرافی یا اسکن امکان پذیر نیست و به بررسی مجموعه یافته های آزمایشگاهی، تصویربرداری و گاهی بررسی بافت پس از جراحی نیاز دارد.
اگر می خواهید با عملکرد این غدد و سایر اختلالات آنها آشنا شوید، صفحه بیماری های غده پاراتیروئید را نیز مطالعه کنید.
هیپرپلازی پاراتیروئید چگونه ایجاد می شود؟
بدن برای حفظ سطح مناسب کلسیم خون، ترشح PTH را تنظیم می کند. هنگامی که کلسیم کاهش می یابد یا تعادل کلسیم، فسفر و ویتامین D دچار اختلال می شود، ترشح این هورمون ممکن است افزایش پیدا کند. اگر این تحریک برای مدت طولانی ادامه یابد، بافت چند غده پاراتیروئید می تواند رشد کند و غدد بزرگ تر شوند.
این وضعیت به ویژه در هیپرپاراتیروئیدیسم ثانویه ناشی از بیماری مزمن کلیه دیده می شود. در این شرایط، افزایش PTH در ابتدا واکنشی به اختلالات متابولیک بدن است؛ بنابراین صرف مشاهده PTH بالا یا بزرگ شدن غده، علت اصلی بیماری را مشخص نمی کند.
تفاوت هیپرپلازی پاراتیروئید و آدنوم چیست؟
آدنوم پاراتیروئید یک تومور خوش خیم است که معمولا یک غده را درگیر می کند و یکی از علل شایع پرکاری اولیه پاراتیروئید است. هیپرپلازی به افزایش بافت غده ای در چند غده اشاره دارد و به ویژه در پرکاری ثانویه پاراتیروئید اهمیت دارد.
| ویژگی | هیپرپلازی پاراتیروئید | آدنوم پاراتیروئید |
|---|---|---|
| ماهیت اختلال | افزایش بافت سلولی در چند غده، اغلب در پاسخ به تحریک طولانی مدت | توده خوش خیم ناشی از رشد غیرطبیعی سلول ها در یک غده |
| تعداد غدد درگیر | معمولا چند غده و گاهی هر چهار غده | معمولا یک غده |
| ارتباط با بیماری کلیه | ارتباط مهم، به ویژه در هیپرپاراتیروئیدیسم ثانویه و ثالثیه | معمولا علت مستقیم پرکاری اولیه پاراتیروئید است و لزوما ارتباطی با بیماری کلیه ندارد |
| آزمایش های خون | بسته به علت، ممکن است PTH بالا و کلسیم پایین، طبیعی یا بالا باشد | در پرکاری اولیه معمولا کلسیم بالا و PTH بالا یا به طور نامتناسب طبیعی است |
| روش تشخیص | ارزیابی علت زمینه ای، آزمایش ها و در صورت لزوم یافته های جراحی و آسیب شناسی | ارزیابی آزمایشگاهی و تصویربرداری برای تعیین محل غده غیرطبیعی |
| درمان | درمان علت زمینه ای؛ در موارد منتخب دارو یا جراحی | در موارد دارای اندیکاسیون، معمولا برداشتن غده درگیر |
نکته تخصصی: در برخی موارد پرکاری اولیه پاراتیروئید، چند غده همزمان درگیر هستند. در این وضعیت، اصطلاح «بیماری چند غده ای پاراتیروئید» ممکن است از نظر طبقه بندی جدید دقیق تر باشد. تفاوت آدنوم و هیپرپلازی همیشه با ظاهر تصویربرداری یا اندازه غده به تنهایی قابل تعیین نیست.
علل هیپرپلازی پاراتیروئید
۱. بیماری مزمن کلیه
کلیه ها در تنظیم فسفر و فعال شدن ویتامین D نقش دارند. در بیماری مزمن کلیه، دفع فسفر و تولید شکل فعال ویتامین D ممکن است کاهش یابد و تعادل کلسیم و فسفر تغییر کند. این تغییرات می توانند غدد پاراتیروئید را به ترشح بیشتر PTH تحریک کنند. در صورت تداوم این وضعیت، غدد ممکن است بزرگ شوند.
۲. کمبود ویتامین D
ویتامین D به جذب کلسیم از روده کمک می کند. کمبود آن می تواند جذب کلسیم را کاهش دهد و موجب افزایش جبرانی PTH شود. اگر افزایش PTH طولانی شود، ممکن است رشد بافت غدد پاراتیروئید نیز رخ دهد. البته کمبود ویتامین D به تنهایی اثبات کننده هیپرپلازی نیست و باید سایر یافته ها بررسی شوند.
۳. هیپرپاراتیروئیدیسم اولیه با درگیری چند غده
در پرکاری اولیه پاراتیروئید، یک آدنوم منفرد شایع ترین علت است؛ با این حال، برخی بیماران درگیری چند غده دارند. در ارزیابی این بیماران باید سابقه خانوادگی، داروهای مصرفی و احتمال بیماری های ارثی نیز در نظر گرفته شود. از نظر اصطلاح شناسی آسیب شناسی، در بعضی از این موارد عبارت بیماری چند غده ای ترجیح داده می شود.
۴. اختلالات ارثی
برخی سندرم های ژنتیکی، مانند نئوپلازی غدد درون ریز متعدد نوع ۱ و نوع ۲A، می توانند با درگیری چند غده پاراتیروئید همراه باشند. در صورت شروع بیماری در سن پایین، سابقه خانوادگی پرکاری پاراتیروئید یا وجود تومورهای غدد درون ریز دیگر، ارزیابی تخصصی و گاهی مشاوره ژنتیک مطرح می شود.
۵. هیپرپاراتیروئیدیسم ثالثیه
در برخی افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه، تحریک طولانی مدت غدد پاراتیروئید باعث می شود ترشح PTH تا حدی مستقل از محرک های اولیه شود. این وضعیت که هیپرپاراتیروئیدیسم ثالثیه نام دارد، ممکن است با افزایش کلسیم خون همراه باشد و در بعضی بیماران به درمان تخصصی یا جراحی نیاز داشته باشد.
علائم هیپرپلازی پاراتیروئید چیست؟
خود بزرگ شدن غدد پاراتیروئید معمولا علامت مشخصی ایجاد نمی کند. علائم بیشتر به میزان اختلال در ترشح PTH و تغییرات کلسیم، فسفر و سلامت استخوان ها وابسته هستند. برخی افراد نیز ممکن است با وجود تغییرات آزمایشگاهی، علامت واضحی نداشته باشند.
| علامت یا عارضه | توضیح |
|---|---|
| خستگی و ضعف | ممکن است در اختلالات کلسیم و بیماری زمینه ای دیده شود، اما اختصاصی نیست. |
| درد استخوان یا ضعف عضلانی | در موارد شدید یا طولانی مدت اختلال PTH و بیماری استخوانی مرتبط ممکن است رخ دهد. |
| سنگ کلیه | به ویژه در برخی موارد پرکاری اولیه همراه با افزایش کلسیم خون مطرح است. |
| تشنگی و ادرار زیاد | ممکن است در افزایش قابل توجه کلسیم خون مشاهده شود. |
| شکنندگی استخوان | افزایش طولانی مدت فعالیت PTH می تواند بر تراکم و استحکام استخوان اثر بگذارد. |
| بی علامت بودن | در بسیاری از بیماران، اختلال ابتدا در آزمایش خون یا پیگیری بیماری کلیه شناسایی می شود. |
وجود این علائم به معنی ابتلا به هیپرپلازی پاراتیروئید نیست. برای تشخیص باید نتایج آزمایش ها در کنار سابقه پزشکی و سایر یافته ها تفسیر شوند.
هیپرپلازی پاراتیروئید چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص بر اساس ترکیبی از آزمایش های خون، بررسی عملکرد کلیه، ارزیابی ویتامین D و در صورت نیاز تصویربرداری انجام می شود. هدف نخست، مشخص کردن نوع اختلال هورمونی و علت آن است؛ تصویربرداری به تنهایی نمی تواند هیپرپلازی را از آدنوم به طور قطعی تفکیک کند.
| بررسی | دلیل انجام |
|---|---|
| PTH خون | ارزیابی میزان ترشح هورمون پاراتیروئید در کنار کلسیم و سایر نتایج |
| کلسیم خون | تشخیص افزایش یا کاهش کلسیم؛ در صورت نیاز کلسیم یونیزه نیز بررسی می شود. |
| فسفر خون | کمک به بررسی اختلالات مرتبط با کلیه و متابولیسم مواد معدنی |
| ویتامین D یا 25-OH vitamin D | بررسی کمبود ویتامین D به عنوان یکی از علل افزایش ثانویه PTH |
| کراتینین و eGFR | ارزیابی عملکرد کلیه و احتمال بیماری مزمن کلیه |
| منیزیم و سایر آزمایش ها | در صورت نیاز برای بررسی عوامل موثر بر تعادل کلسیم |
| سونوگرافی یا اسکن sestamibi | در صورت مطرح بودن جراحی، برای کمک به تعیین محل بافت غیرطبیعی؛ نه به عنوان آزمایش قطعی تشخیص هیپرپلازی |
| بررسی تراکم استخوان یا کلیه ها | در بیماران منتخب برای ارزیابی عوارض استخوانی یا کلیوی |
تفسیر PTH باید با توجه به سطح کلسیم، عملکرد کلیه، وضعیت ویتامین D، داروهای مصرفی و محدوده مرجع آزمایشگاه انجام شود. برای مثال، PTH بالا در فرد مبتلا به بیماری مزمن کلیه لزوما به معنی پرکاری اولیه پاراتیروئید نیست.
الگوی آزمایش ها در انواع پرکاری پاراتیروئید
| نوع اختلال | کلسیم خون | PTH | نکته کلیدی |
|---|---|---|---|
| پرکاری اولیه پاراتیروئید | اغلب بالا | بالا یا به طور نامتناسب طبیعی | باید علت های دیگر افزایش کلسیم و یافته های بالینی بررسی شوند. |
| پرکاری ثانویه ناشی از بیماری کلیه | ممکن است پایین یا طبیعی باشد | بالا | فسفر و عملکرد کلیه در تفسیر اهمیت دارند. |
| پرکاری ثانویه ناشی از کمبود ویتامین D | اغلب طبیعی یا پایین | بالا | کمبود ویتامین D و سایر علل باید بررسی شوند. |
| پرکاری ثالثیه | ممکن است بالا باشد | بالا | معمولا پس از تحریک طولانی مدت غدد، به ویژه در بیماری پیشرفته کلیه، مطرح می شود. |
این جدول الگوهای معمول را نشان می دهد و جایگزین ارزیابی پزشکی نیست. نتایج آزمایش ها ممکن است با توجه به مرحله بیماری، درمان های قبلی و وضعیت تغذیه متفاوت باشند.
درمان هیپرپلازی پاراتیروئید
درمان به علت افزایش PTH، میزان اختلال کلسیم و فسفر، وجود علائم و عوارض، شدت بیماری کلیه و پاسخ به درمان های قبلی بستگی دارد. بنابراین همه بیماران به جراحی نیاز ندارند و یک روش درمانی برای همه انواع هیپرپلازی مناسب نیست.
۱. درمان علت زمینه ای
اگر افزایش PTH با کمبود ویتامین D، دریافت ناکافی کلسیم یا عوامل قابل اصلاح دیگر مرتبط باشد، پزشک پس از بررسی آزمایش ها درباره اصلاح این عوامل تصمیم می گیرد. مصرف خودسرانه مکمل کلسیم یا ویتامین D، به ویژه در بیماران کلیوی یا افراد دارای کلسیم بالا، می تواند نامناسب باشد.
۲. کنترل اختلالات مرتبط با بیماری مزمن کلیه
در بیماران کلیوی، مدیریت فسفر، کلسیم، ویتامین D و PTH بر اساس مرحله بیماری و نتایج آزمایش ها انجام می شود. در برخی بیماران ممکن است محدودیت غذایی هدفمند فسفر، داروهای متصل شونده به فسفات، ویتامین D فعال یا داروهای کاهنده ترشح PTH مانند سیناکلست مطرح شوند. انتخاب درمان به شرایط بیمار و نظر متخصص کلیه وابسته است.
۳. جراحی پاراتیروئید
جراحی ممکن است در برخی موارد پرکاری اولیه پاراتیروئید با اندیکاسیون مشخص، بیماری شدید یا مقاوم به درمان، یا هیپرپاراتیروئیدیسم ثالثیه منتخب توصیه شود. در درگیری چند غده، برنامه جراحی با جراحی یک آدنوم منفرد متفاوت است و باید توسط تیم با تجربه در جراحی غدد درون ریز تعیین شود.
در بعضی بیماران لازم است بیش از یک غده بررسی یا برداشته شود. انتخاب نوع جراحی، حفظ بافت سالم پاراتیروئید و کاهش احتمال باقی ماندن یا عود بیماری به علت زمینه ای، یافته های پیش از عمل و ارزیابی حین عمل بستگی دارد.
آیا هیپرپلازی پاراتیروئید خطرناک است؟
میزان خطر به علت بیماری و شدت اختلال هورمونی بستگی دارد. در برخی افراد تغییرات خفیف و قابل کنترل هستند، اما افزایش طولانی مدت PTH می تواند به اختلال استخوانی منجر شود. افزایش کلسیم در بعضی انواع پرکاری اولیه نیز خطر سنگ کلیه و سایر عوارض را افزایش می دهد. در بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیه، اختلالات کلسیم و فسفر ممکن است با مشکلات استخوانی و رسوب مواد معدنی در بافت ها همراه باشند.
پیگیری منظم آزمایش ها و درمان علت زمینه ای می تواند به کنترل بیماری و کاهش احتمال عوارض کمک کند. اگر افزایش کلسیم قابل توجه، گیجی، استفراغ مداوم، ضعف شدید یا علائم کم آبی شدید وجود دارد، ارزیابی فوری پزشکی لازم است.
چه زمانی باید به متخصص غدد مراجعه کرد؟
- هنگامی که PTH در آزمایش های تکراری بالا است یا نتیجه آن با کلسیم خون همخوانی ندارد.
- در صورت بالا بودن کلسیم خون، سابقه سنگ کلیه یا کاهش تراکم استخوان.
- در بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیه که PTH به طور مداوم افزایش می یابد.
- در صورت شروع اختلال در سن پایین یا وجود سابقه خانوادگی پرکاری پاراتیروئید.
- هنگامی که در تصویربرداری بیش از یک غده پاراتیروئید غیرطبیعی گزارش شده است.
پرسش های متداول درباره هیپرپلازی پاراتیروئید
آیا هیپرپلازی پاراتیروئید همان آدنوم است؟
خیر. آدنوم معمولا یک توده خوش خیم در یک غده است، اما هیپرپلازی به افزایش بافت غده ای در چند غده اشاره دارد. با این حال، تفکیک قطعی این دو همیشه با تصویربرداری ممکن نیست و در برخی موارد تشخیص نهایی به بررسی های جراحی و آسیب شناسی وابسته است.
آیا هیپرپلازی پاراتیروئید همیشه باعث افزایش کلسیم می شود؟
خیر. در پرکاری ثانویه ناشی از بیماری کلیه یا کمبود ویتامین D، کلسیم ممکن است پایین یا طبیعی باشد. در پرکاری ثالثیه و برخی موارد پرکاری اولیه، افزایش کلسیم بیشتر مطرح است.
آیا برای درمان هیپرپلازی پاراتیروئید همیشه جراحی لازم است؟
خیر. درمان بر اساس علت و شدت بیماری انتخاب می شود. در بعضی بیماران درمان دارویی و اصلاح اختلالات زمینه ای کافی است، در حالی که برخی موارد شدید یا مقاوم به درمان ممکن است به جراحی نیاز داشته باشند.
آیا سونوگرافی می تواند هیپرپلازی را از آدنوم تشخیص دهد؟
سونوگرافی و اسکن های هسته ای بیشتر برای تعیین محل بافت غیرطبیعی، به ویژه پیش از جراحی، استفاده می شوند. این روش ها به تنهایی نمی توانند در همه بیماران هیپرپلازی را از آدنوم یا درگیری چند غده ای به طور قطعی تفکیک کنند.
آیا هیپرپلازی پاراتیروئید ارثی است؟
بیشتر موارد به صورت منفرد یا در زمینه بیماری های زمینه ای ایجاد می شوند، اما برخی سندرم های ارثی می توانند با درگیری چند غده پاراتیروئید همراه باشند. سابقه خانوادگی، سن شروع و وجود سایر اختلالات غدد درون ریز در تصمیم برای بررسی ژنتیکی اهمیت دارند.
آیا هیپرپلازی پاراتیروئید قابل درمان است؟
در بسیاری از بیماران می توان اختلال هورمونی و علت زمینه ای را کنترل کرد. نتیجه درمان به نوع بیماری، شدت تغییرات آزمایشگاهی، وضعیت کلیه و استخوان و پاسخ بیمار به درمان وابسته است؛ پیگیری طولانی مدت در برخی بیماران ضروری است.
جمع بندی
هیپرپلازی پاراتیروئید به افزایش بافت غده ای در چند غده پاراتیروئید گفته می شود و در بیماری مزمن کلیه و سایر شرایط تحریک کننده ترشح PTH اهمیت ویژه ای دارد. تفاوت آن با آدنوم از نظر علت، تعداد غدد درگیر و برنامه درمانی مهم است، اما تشخیص نباید تنها بر اساس تصویر سونوگرافی یا اسکن انجام شود. تفسیر همزمان PTH، کلسیم، فسفر، ویتامین D و عملکرد کلیه به تعیین علت و انتخاب درمان مناسب کمک می کند.
این مطلب برای افزایش آگاهی درباره بیماری تهیه شده است و جایگزین تشخیص یا توصیه درمانی اختصاصی پزشک نیست.
