تغذیه در سندرم کوشینگ؛ رژیم غذایی و کنترل عوارض

برای آشنایی با علل، علائم، روش های تشخیص و درمان بیماری، می توانید مقاله سندرم کوشینگ را نیز مطالعه کنید.

کورتیزول در شرایط طبیعی در تنظیم سوخت و ساز، پاسخ بدن به استرس و حفظ تعادل انرژی نقش دارد؛ اما افزایش مزمن آن می تواند تغییرات متعددی در بدن ایجاد کند. از جمله این تغییرات می توان به افزایش قند خون، مقاومت به انسولین، تجمع چربی در ناحیه شکم، افزایش فشار خون، اختلال چربی خون، کاهش تراکم استخوان و تحلیل عضلات اشاره کرد.

به همین دلیل، برنامه غذایی بیمار باید با توجه به عوارض غالب بیماری تنظیم شود. برای مثال، فردی که همزمان به دیابت و فشار خون بالا مبتلا است، به برنامه ای متفاوت از بیماری نیاز دارد که مشکل اصلی او کاهش تراکم استخوان یا ضعف عضلانی است.

اصول کلی رژیم غذایی در سندرم کوشینگ

به طور کلی، الگوی غذایی متعادل و متنوع با تاکید بر مواد غذایی کم فرآوری شده، سبزیجات، میوه های کامل، غلات سبوس دار، منابع پروتئینی مناسب و چربی های غیراشباع می تواند انتخاب مناسبی باشد. هدف، تامین نیازهای بدن و کاهش عوامل تشدید کننده عوارض بیماری است.

اصول مهم این الگو عبارت اند از:

• مصرف متعادل سبزیجات و میوه های کامل در طول روز
• انتخاب غلات سبوس دار به جای غلات تصفیه شده در صورت تحمل و تناسب با وضعیت بیمار
• تامین پروتئین کافی از منابع متنوع و کم چرب
• استفاده بیشتر از چربی های غیراشباع مانند روغن زیتون، مغزها و دانه ها
• کاهش مصرف نمک، قند افزوده و غذاهای بسیار فرآوری شده
• پرهیز از رژیم های غذایی بسیار محدود کننده و کاهش وزن سریع
• تنظیم مقدار غذا و انرژی دریافتی بر اساس وزن، فعالیت بدنی و شرایط متابولیک بیمار

۱. تغذیه برای کنترل قند خون و مقاومت به انسولین

افزایش مزمن کورتیزول می تواند تولید گلوکز در کبد را افزایش دهد و حساسیت بافت ها به انسولین را کاهش دهد. در نتیجه، بعضی از بیماران مبتلا به سندرم کوشینگ دچار افزایش قند خون، اختلال تحمل گلوکز یا دیابت می شوند.

در این شرایط، انتخاب نوع و مقدار کربوهیدرات اهمیت زیادی دارد. حذف کامل کربوهیدرات ها معمولا ضروری نیست؛ بلکه بهتر است منابع کربوهیدرات با کیفیت غذایی بالاتر انتخاب شوند و مقدار مصرف آنها با نیاز فرد و وضعیت قند خون هماهنگ باشد.

مواد غذایی مناسب برای کنترل قند خون

• سبزیجات غیر نشاسته ای مانند کلم، خیار، گوجه فرنگی، کاهو، کدو و بادمجان
• حبوبات مانند عدس، لوبیا و نخود
• غلات سبوس دار مانند جو دوسر و نان های سبوس دار
• میوه های کامل به جای آب میوه
• منابع پروتئینی مانند ماهی، مرغ، تخم مرغ و حبوبات

مواد غذایی که بهتر است محدود شوند

• نوشابه ها و نوشیدنی های شیرین
• آب میوه های صنعتی و آب میوه طبیعی در حجم زیاد
• شیرینی، کیک، بیسکویت و شکلات های حاوی قند افزوده
• نان و غلات تهیه شده از آرد سفید در مقادیر زیاد
• تنقلات شیرین و غذاهای بسیار فرآوری شده

ترکیب کربوهیدرات با پروتئین، فیبر و مقدار مناسبی از چربی های غیراشباع می تواند به متعادل تر شدن پاسخ قند خون پس از غذا کمک کند. همچنین بهتر است مقدار کربوهیدرات در وعده های مختلف تا حد امکان متناسب و قابل پیش بینی باشد؛ به ویژه در بیمارانی که انسولین یا داروهای کاهنده قند خون مصرف می کنند.

در صورت ابتلا به دیابت، برنامه غذایی باید با داروها، نتایج اندازه گیری قند خون و توصیه های پزشک هماهنگ شود. تغییر ناگهانی مقدار کربوهیدرات دریافتی ممکن است در بیمارانی که دارو مصرف می کنند، نیازمند بازبینی درمان باشد.

۲. کاهش نمک برای کنترل فشار خون و احتباس مایعات

افزایش کورتیزول در برخی بیماران می تواند با افزایش فشار خون و تغییر تعادل آب و الکترولیت های بدن همراه باشد. در چنین شرایطی، کاهش دریافت سدیم به کنترل فشار خون کمک می کند؛ به ویژه اگر بیمار همزمان دچار پرفشاری خون یا احتباس مایعات باشد.

نمک فقط از نمکدان وارد رژیم غذایی نمی شود. بخش قابل توجهی از سدیم دریافتی ممکن است از نان های شور، پنیرهای پرنمک، ترشی، خیارشور، سوسیس و کالباس، کنسروها، غذاهای آماده و انواع سس تامین شود.

راهکارهای عملی برای کاهش سدیم

• هنگام پخت غذا از نمک کمتری استفاده کنید.
• برای طعم دادن به غذا از آب لیمو، سبزی های معطر، سیر و ادویه های بدون نمک استفاده کنید.
• مصرف خیارشور، ترشی های شور و زیتون شور را محدود کنید.
• برچسب مواد غذایی بسته بندی شده را از نظر مقدار سدیم بررسی کنید.
• به جای غذاهای آماده و فرآوری شده، تا حد امکان غذاهای خانگی انتخاب کنید.

میزان مناسب سدیم باید با توجه به فشار خون، عملکرد کلیه، داروهای مصرفی و وضعیت پتاسیم خون تعیین شود. کاهش شدید نمک یا استفاده از نمک های جایگزین حاوی پتاسیم برای همه بیماران مناسب نیست؛ به ویژه در افرادی که بیماری کلیوی یا اختلال پتاسیم دارند.

۳. تغذیه برای حفظ سلامت استخوان و پیشگیری از پوکی استخوان

یکی از عوارض مهم افزایش طولانی مدت کورتیزول، کاهش تراکم استخوان و افزایش احتمال شکستگی است. کورتیزول می تواند فعالیت سلول های استخوان ساز را مختل کند و تعادل طبیعی ساخت و تخریب استخوان را به سمت کاهش توده استخوانی تغییر دهد.

به همین دلیل، توجه به دریافت کافی کلسیم و ویتامین D در بیماران مبتلا به سندرم کوشینگ اهمیت ویژه ای دارد. با این حال، تغذیه به تنهایی برای درمان پوکی استخوان ناشی از کوشینگ کافی نیست و بعضی بیماران به ارزیابی تراکم استخوان و درمان دارویی اختصاصی نیاز دارند.

منابع غذایی کلسیم

• شیر و ماست، ترجیحا انواع کم چرب و کم نمک متناسب با شرایط بیمار
• پنیرهای کم نمک
• ماهی های کنسروی دارای استخوان نرم خوراکی مانند ساردین
• برخی سبزیجات مانند کلم بروکلی و کلم برگ
• مواد غذایی غنی شده با کلسیم، در صورت دسترسی

منابع غذایی ویتامین D

• ماهی های چرب مانند سالمون و ساردین
• زرده تخم مرغ
• لبنیات و نوشیدنی های غنی شده با ویتامین D
• برخی قارچ های غنی از ویتامین D

مقدار ویتامین D دریافتی از غذا در بسیاری از افراد برای تامین نیاز بدن کافی نیست. پزشک ممکن است بر اساس سطح ویتامین D خون، وضعیت استخوان، عملکرد کلیه و سایر شرایط بیمار، مکمل کلسیم یا ویتامین D تجویز کند. مصرف خودسرانه دوزهای بالای این مکمل ها توصیه نمی شود.

در بیماران مبتلا به کوشینگ، ارزیابی تراکم استخوان و خطر شکستگی نیز اهمیت دارد. اگر پوکی استخوان یا شکستگی ناشی از شکنندگی وجود داشته باشد، ممکن است علاوه بر اصلاح تغذیه، درمان دارویی ضد پوکی استخوان لازم باشد.

۴. دریافت پروتئین کافی برای حفظ توده عضلانی

کورتیزول بالا می تواند تجزیه پروتئین های عضلانی را افزایش دهد و ساخت عضله را مختل کند. به همین دلیل، برخی بیماران با وجود افزایش وزن و تجمع چربی در بدن، دچار کاهش قدرت عضلانی و ضعف به ویژه در عضلات ران و شانه می شوند.

دریافت پروتئین کافی در کنار فعالیت بدنی متناسب و برنامه توانبخشی می تواند به حفظ و بازیابی عملکرد عضلات کمک کند.

منابع مناسب پروتئین

• ماهی و غذاهای دریایی
• مرغ و بوقلمون بدون پوست
• تخم مرغ
• شیر، ماست و سایر لبنیات متناسب با نیاز کلسیم و وضعیت چربی خون
• عدس، لوبیا، نخود و سایر حبوبات
• مغزها و دانه ها در مقدار متناسب با نیاز انرژی

نیاز پروتئین در همه بیماران یکسان نیست. سن، وزن، میزان فعالیت، وضعیت تغذیه، عملکرد کلیه و شدت تحلیل عضلانی باید در تعیین مقدار پروتئین روزانه در نظر گرفته شوند. برای مثال، در بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیه ممکن است محدودیت پروتئین لازم باشد؛ بنابراین توصیه به رژیم پرپروتئین برای همه بیماران مناسب نیست.

۵. مدیریت وزن و کاهش چربی شکمی

افزایش کورتیزول می تواند توزیع چربی بدن را تغییر دهد و باعث تجمع چربی در ناحیه شکم، صورت و بخش بالایی تنه شود. این تغییرات ممکن است با افزایش اشتها، مقاومت به انسولین و کاهش فعالیت بدنی ناشی از ضعف عضلانی همراه باشند.

در چنین شرایطی، هدف نباید کاهش وزن سریع یا محدودیت شدید کالری باشد. رژیم های بسیار کم کالری ممکن است دریافت پروتئین و ریزمغذی ها را کاهش دهند و در فردی که در معرض تحلیل عضله و کاهش تراکم استخوان قرار دارد، مشکل ساز شوند.

راهکارهای مناسب برای مدیریت وزن

• تنظیم اندازه وعده های غذایی و پرهیز از دریافت انرژی بیش از نیاز بدن
• افزایش مصرف سبزیجات و مواد غذایی پرفیبر
• انتخاب منابع پروتئینی کم چرب در وعده های اصلی
• محدود کردن نوشیدنی های شیرین و خوراکی های پرانرژی کم ارزش
• پرهیز از حذف وعده های غذایی با هدف کاهش وزن سریع
• تنظیم برنامه فعالیت بدنی با توجه به قدرت عضلات و وضعیت استخوان ها

در دوره فعال بیماری، کاهش وزن ممکن است دشوار باشد و اولویت اصلی باید درمان علت افزایش کورتیزول و کنترل عوارض آن باشد. پس از کنترل بیماری نیز کاهش وزن باید تدریجی و متناسب با وضعیت عضلات، استخوان ها و سوخت و ساز بدن انجام شود.

۶. انتخاب چربی های مناسب و کنترل چربی خون

سندرم کوشینگ ممکن است با افزایش تری گلیسرید، کلسترول LDL و سایر اختلالات چربی خون همراه باشد. انتخاب نوع چربی مصرفی می تواند بخشی از برنامه کنترل خطر قلبی عروقی باشد.

بهتر است چربی های غیراشباع جایگزین بخشی از چربی های اشباع شوند. روغن زیتون، مغزها، دانه ها و ماهی از منابع مناسب چربی های غیراشباع هستند.

در مقابل، مصرف مکرر غذاهای سرخ شده، گوشت های فرآوری شده، کره، خامه، روغن های جامد و شیرینی های حاوی چربی اشباع یا ترانس باید محدود شود. البته مقدار مصرف این مواد باید با وضعیت وزن، چربی خون و نیاز انرژی فرد هماهنگ باشد.

۷. غذاهای مناسب و غذاهایی که بهتر است محدود شوند

جدول زیر یک راهنمای عمومی برای انتخاب مواد غذایی در سندرم کوشینگ است. این جدول به معنای ممنوعیت مطلق یک ماده غذایی نیست؛ مقدار و دفعات مصرف باید بر اساس وضعیت متابولیک بیمار تنظیم شود.

۸. آیا مکمل های غذایی در سندرم کوشینگ ضروری هستند؟

همه بیماران مبتلا به سندرم کوشینگ به مکمل نیاز ندارند. با این حال، به دلیل خطر کاهش تراکم استخوان و احتمال ناکافی بودن دریافت بعضی مواد مغذی، بررسی وضعیت کلسیم و ویتامین D اهمیت دارد.

مکمل ها ممکن است در شرایط زیر با نظر پزشک مطرح شوند:

• کلسیم: در صورت ناکافی بودن دریافت غذایی یا وجود نیاز بالینی مرتبط با سلامت استخوان
• ویتامین D: در صورت کمبود آزمایشگاهی یا نیاز بالینی برای سلامت استخوان
• پروتئین یا مکمل های تغذیه ای: در صورت دریافت ناکافی پروتئین، کاهش وزن ناخواسته یا تحلیل عضلانی، با ارزیابی متخصص تغذیه

مصرف مکمل های پتاسیم، منیزیم یا سایر مواد معدنی نیز نباید بدون بررسی آزمایش ها و داروهای مصرفی انجام شود. بعضی داروهای مورد استفاده در درمان کوشینگ می توانند بر تعادل الکترولیت ها اثر بگذارند و مصرف خودسرانه مکمل ها ممکن است خطرناک باشد.

همچنین هیچ شواهد قابل اتکایی وجود ندارد که مکمل های موسوم به کاهش کورتیزول، دمنوش ها یا رژیم های پاکسازی غدد فوق کلیوی بتوانند سندرم کوشینگ را درمان کنند.

۹. نمونه الگوی غذایی روزانه برای فرد مبتلا به سندرم کوشینگ

برنامه زیر صرفا یک نمونه آموزشی از ترکیب وعده های غذایی است و نسخه درمانی یا برنامه کالری مشخص برای همه بیماران محسوب نمی شود. مقدار غذا باید بر اساس وزن، سن، فعالیت بدنی، قند خون، فشار خون، عملکرد کلیه و نیازهای تغذیه ای فرد تنظیم شود.

در صورت ابتلا به دیابت، بیماری کلیوی، فشار خون کنترل نشده یا پوکی استخوان شدید، این الگو باید با توجه به شرایط فرد اصلاح شود. برای مثال، مقدار کربوهیدرات وعده ها در بیمار دیابتی و مقدار پروتئین و پتاسیم در برخی بیماران کلیوی نیازمند تنظیم اختصاصی است.

۱۰. تغذیه پس از درمان سندرم کوشینگ

پس از درمان موفق علت افزایش کورتیزول، وضعیت متابولیک بدن به تدریج تغییر می کند. ممکن است فشار خون، قند خون و چربی خون بهبود پیدا کنند و وزن و توزیع چربی بدن نیز در طول زمان تغییر کند. با این حال، بازگشت قدرت عضلانی و بهبود تراکم استخوان ممکن است آهسته تر باشد و در بعضی بیماران به مراقبت طولانی مدت نیاز داشته باشد.

در این دوره، تغذیه باید به بازیابی قدرت عضلات، حفظ استخوان و تنظیم تدریجی وزن کمک کند. دریافت پروتئین کافی، کلسیم و ویتامین D متناسب با نیاز فرد و ادامه یک الگوی غذایی متعادل اهمیت دارد.

همچنین ممکن است بیمار پس از جراحی یا درمان دارویی برای مدتی به داروی جایگزین گلوکوکورتیکوئیدی نیاز داشته باشد. مقدار این دارو باید دقیقا طبق دستور پزشک مصرف شود. قطع ناگهانی یا تغییر خودسرانه دوز دارو می تواند باعث نارسایی آدرنال و عوارض جدی شود.

کنترل فشار خون، قند خون، چربی خون و سلامت استخوان باید بر اساس نظر پزشک ادامه یابد؛ زیرا همه عوارض متابولیک بلافاصله پس از طبیعی شدن کورتیزول برطرف نمی شوند.

۱۱. فعالیت بدنی در کنار تغذیه

تغذیه مناسب زمانی اثر حمایتی بیشتری دارد که در کنار فعالیت بدنی متناسب با وضعیت بیمار قرار گیرد. با این حال، در سندرم کوشینگ ممکن است ضعف عضلانی، پوکی استخوان یا افزایش خطر شکستگی وجود داشته باشد؛ بنابراین شروع ورزش سنگین یا تمرین های پرفشار بدون ارزیابی پزشکی مناسب نیست.

با توجه به وضعیت عضلات، استخوان ها و شرایط قلبی عروقی، پزشک یا فیزیوتراپیست ممکن است فعالیت هایی مانند پیاده روی، تمرین های تعادلی و تمرین مقاومتی سبک و تدریجی را توصیه کند. در صورت وجود شکستگی، پوکی استخوان شدید یا ضعف قابل توجه عضلات، برنامه فعالیت بدنی باید اختصاصی باشد.

۱۲. چه زمانی باید برنامه غذایی اختصاصی دریافت کرد؟

برنامه غذایی عمومی برای همه بیماران مبتلا به کوشینگ کافی نیست. در شرایط زیر بهتر است بیمار با پزشک متخصص غدد و متخصص تغذیه مشورت کند:

• ابتلا به دیابت یا افزایش مداوم قند خون
• فشار خون بالا یا احتباس مایعات
• کاهش تراکم استخوان یا سابقه شکستگی
• ضعف عضلانی یا کاهش قابل توجه توده عضلانی
• اضافه وزن قابل توجه یا تغییر سریع وزن
• وجود بیماری کلیوی یا اختلالات الکترولیتی
• دوره پس از جراحی یا درمان دارویی سندرم کوشینگ

جمع بندی

تغذیه در سندرم کوشینگ نقش حمایتی مهمی در کنترل عوارض ناشی از افزایش کورتیزول دارد. انتخاب مواد غذایی کم نمک، کنترل قندهای افزوده، دریافت پروتئین کافی، توجه به کلسیم و ویتامین D و استفاده از چربی های سالم می تواند به حفظ سلامت متابولیک، استخوان و عضلات کمک کند.

با این حال، رژیم غذایی جایگزین درمان علت سندرم کوشینگ نیست. برنامه تغذیه باید با توجه به وضعیت قند خون، فشار خون، تراکم استخوان، عملکرد کلیه، داروهای مصرفی و مرحله درمان هر بیمار تنظیم شود. پس از کنترل بیماری نیز پیگیری پزشکی و تغذیه مناسب برای بازیابی سلامت و کاهش عوارض باقی مانده اهمیت دارد.