کاهش میل جنسی (لیبیدو): علل هورمونی و روش تشخیص

در این مقاله با مهم ترین علل کاهش میل جنسی، نقش هورمون ها، تفاوت علل در زنان و مردان، آزمایش های مورد نیاز و زمان مراجعه به پزشک آشنا می شویم.

لیبیدو یا میل جنسی به تمایل فرد برای برقراری فعالیت جنسی گفته می شود. شدت میل جنسی در افراد مختلف متفاوت است و حتی در یک فرد نیز می تواند در دوره های مختلف زندگی تغییر کند.

کاهش میل جنسی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که نسبت به وضعیت معمول فرد تغییر قابل توجهی ایجاد شده باشد، برای مدت قابل توجهی ادامه داشته باشد یا باعث ناراحتی فرد، کاهش کیفیت زندگی یا ایجاد مشکل در رابطه عاطفی شود.

بنابراین صرفا پایین بودن میزان میل جنسی نسبت به فرد دیگر به معنای وجود بیماری نیست. ارزیابی باید بر اساس شرایط فرد، سن، وضعیت جسمی، داروهای مصرفی، وضعیت روانی و شرایط زندگی انجام شود.

آیا کاهش میل جنسی همیشه به علت اختلال هورمونی است؟

خیر. کاهش میل جنسی یک مشکل چندعاملی است. هورمون ها فقط یکی از عوامل موثر بر میل جنسی هستند.

استرس، اضطراب، افسردگی، کمبود خواب، خستگی، مشکلات رابطه، بیماری های مزمن، مصرف بعضی داروها، مصرف الکل و برخی مشکلات جنسی مانند درد هنگام رابطه یا اختلال نعوظ می توانند میل جنسی را کاهش دهند.

به همین دلیل، انجام تعداد زیادی آزمایش هورمونی بدون توجه به علائم و سابقه پزشکی معمولا رویکرد مناسبی نیست. پزشک بر اساس شرح حال و معاینه مشخص می کند که بررسی هورمونی لازم است یا خیر.

مهم ترین علل هورمونی کاهش میل جنسی

هورمون یا اختلال	افراد در معرض مشکل	ارتباط با کاهش میل جنسی	بررسی احتمالی
تستوسترون پایین	بیشتر در مردان	کاهش میل جنسی، کاهش انرژی و گاهی اختلال عملکرد جنسی	تستوسترون صبحگاهی و در صورت نیاز بررسی بیشتر
افزایش پرولاکتین	زنان و مردان	اختلال در محور هورمون های جنسی و کاهش میل جنسی	آزمایش پرولاکتین در شرایط مناسب
کم کاری تیروئید	زنان و مردان	می تواند با کاهش میل جنسی، خستگی و سایر اختلالات جنسی همراه باشد	TSH و در صورت نیاز Free T4
پرکاری تیروئید	زنان و مردان	می تواند عملکرد جنسی و میل جنسی را تحت تاثیر قرار دهد	TSH و در صورت نیاز Free T4 و سایر بررسی ها
کاهش هورمون های جنسی در یائسگی	زنان	کاهش استروژن می تواند با تغییر میل جنسی و علائم تناسلی همراه باشد	ارزیابی وضعیت یائسگی و علائم بالینی
اختلالات هیپوفیز و هیپوتالاموس	زنان و مردان	می توانند تولید هورمون های جنسی را مختل کنند	بررسی هدفمند هورمون های محور مربوطه

کاهش میل جنسی در مردان و نقش تستوسترون

تستوسترون یکی از مهم ترین هورمون های موثر بر میل جنسی مردان است. کاهش قابل توجه تستوسترون می تواند با کاهش میل جنسی همراه باشد و ممکن است علائم دیگری مانند کاهش انرژی، کاهش توده عضلانی، کاهش موهای بدن، اختلال نعوظ یا تغییرات خلقی نیز وجود داشته باشد.

با این حال، هر مردی که دچار کاهش میل جنسی شده است لزوما دچار کمبود تستوسترون نیست. بیماری های مزمن، چاقی، اختلالات خواب، استرس، افسردگی، بعضی داروها و مشکلات رابطه نیز می توانند میل جنسی را کاهش دهند.

از طرف دیگر، تشخیص کمبود تستوسترون صرفا با یک آزمایش انجام نمی شود. بر اساس توصیه انجمن غدد درون ریز، تشخیص هیپوگنادیسم در مردان باید بر اساس وجود علائم و نشانه های سازگار همراه با پایین بودن واضح و مکرر سطح تستوسترون انجام شود.

آزمایش تستوسترون برای کاهش میل جنسی چگونه انجام می شود؟

اگر علائم فرد احتمال کمبود تستوسترون را مطرح کند، معمولا اندازه گیری تستوسترون تام در ساعات صبح انجام می شود. اگر نتیجه پایین باشد، برای تایید تشخیص معمولا آزمایش در یک نوبت صبح دیگر تکرار می شود.

زمان انجام آزمایش اهمیت دارد زیرا سطح تستوسترون در طول شبانه روز تغییر می کند و معمولا در ساعات صبح بالاتر است.

در صورت تایید پایین بودن تستوسترون، پزشک ممکن است برای مشخص کردن علت، آزمایش هایی مانند LH و FSH و در شرایط خاص بررسی های دیگری را درخواست کند.

بنابراین مصرف خودسرانه تستوسترون برای درمان کاهش میل جنسی توصیه نمی شود. ابتدا باید مشخص شود که آیا واقعا کمبود تستوسترون وجود دارد و علت آن چیست.

افزایش پرولاکتین و کاهش میل جنسی

پرولاکتین هورمونی است که عمدتا از غده هیپوفیز ترشح می شود. افزایش غیرطبیعی پرولاکتین می تواند فعالیت محور هورمون های جنسی را مختل کند و در زنان و مردان باعث کاهش میل جنسی شود.

در مردان، افزایش پرولاکتین می تواند با کاهش ترشح هورمون های محرک بیضه و در نتیجه کاهش تستوسترون همراه باشد. در برخی افراد کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ یا مشکلات باروری نیز مشاهده می شود.

در زنان، افزایش پرولاکتین ممکن است با اختلال قاعدگی، ترشح شیر از پستان بدون ارتباط با شیردهی، اختلال تخمک گذاری و کاهش میل جنسی همراه باشد.

البته بالا بودن پرولاکتین همیشه به معنای وجود تومور هیپوفیز نیست. بعضی داروها، بارداری، استرس، کم کاری تیروئید و برخی شرایط دیگر نیز می توانند باعث افزایش پرولاکتین شوند. به همین دلیل، تفسیر نتیجه آزمایش باید توسط پزشک و با توجه به شرایط فرد انجام شود.

آیا بیماری تیروئید باعث کاهش میل جنسی می شود؟

بله. اختلالات تیروئید می توانند با اختلال عملکرد جنسی در زنان و مردان ارتباط داشته باشند.

در کم کاری تیروئید علائمی مانند خستگی، خواب آلودگی، کاهش انرژی، تغییرات خلقی و اختلالات متابولیک ممکن است در کنار کاهش میل جنسی دیده شوند.

در پرکاری تیروئید نیز تغییرات هورمونی و جسمی ناشی از بیماری می توانند عملکرد جنسی را تحت تاثیر قرار دهند.

مطالعات نشان داده اند که اختلالات تیروئید می توانند با انواع اختلالات جنسی در زنان و مردان همراه باشند و در برخی افراد، درمان اختلال تیروئید باعث بهبود عملکرد جنسی می شود. با این حال شدت این ارتباط در همه افراد یکسان نیست.

کاهش میل جنسی در زنان

کاهش میل جنسی در زنان می تواند در هر سنی رخ دهد و علت آن معمولا ترکیبی از عوامل جسمی، هورمونی و روانی است.

تغییرات هورمونی دوران یائسگی، کاهش استروژن، اختلالات تیروئید، افزایش پرولاکتین و بعضی اختلالات تخمدان یا هیپوفیز از جمله عوامل هورمونی هستند که ممکن است در ارزیابی پزشکی مورد توجه قرار گیرند.

در دوران یائسگی، کاهش استروژن علاوه بر تاثیر احتمالی بر میل جنسی می تواند باعث خشکی واژن و درد هنگام رابطه شود. درد یا ناراحتی هنگام رابطه نیز می تواند به صورت ثانویه باعث کاهش تمایل به رابطه جنسی شود.

در زنان، کاهش میل جنسی نباید صرفا بر اساس پایین بودن یک عدد هورمونی تشخیص داده شود. ارزیابی دقیق علائم، وضعیت قاعدگی یا یائسگی، داروهای مصرفی، وضعیت روانی و شرایط رابطه اهمیت زیادی دارد.

آیا کاهش استروژن همیشه علت کاهش میل جنسی زنان است؟

خیر. استروژن نقش مهمی در سلامت دستگاه تناسلی و بسیاری از جنبه های عملکرد جنسی دارد، اما میل جنسی یک پدیده پیچیده است و تنها با سطح استروژن توضیح داده نمی شود.

در زنان یائسه، علائم ناشی از کاهش استروژن مانند خشکی واژن، درد هنگام رابطه و علائم تناسلی می توانند به طور غیرمستقیم میل جنسی را کاهش دهند. در این شرایط، درمان باید بر اساس مجموعه علائم و شرایط فرد انتخاب شود.

نقش تستوسترون در کاهش میل جنسی زنان

تستوسترون فقط یک هورمون مردانه نیست و در زنان نیز وجود دارد. با این حال، تفسیر سطح تستوسترون در زنان با مردان متفاوت است و پایین بودن عدد تستوسترون به تنهایی به معنای نیاز به درمان نیست.

بر اساس شواهد موجود، درمان با تستوسترون ممکن است در برخی زنان یائسه که دچار اختلال میل جنسی مشخص هستند، پس از ارزیابی کامل پزشکی و بررسی سایر علل، مورد توجه قرار گیرد. این موضوع با تجویز خودسرانه تستوسترون یا مکمل های هورمونی تفاوت دارد.

اختلالات هیپوفیز و هیپوتالاموس و کاهش میل جنسی

هیپوتالاموس و غده هیپوفیز نقش مهمی در کنترل محور تولید مثل دارند. اختلال در این سیستم می تواند باعث کاهش تحریک تخمدان ها یا بیضه ها و در نتیجه کاهش تولید هورمون های جنسی شود.

برخی تومورهای هیپوفیز، افزایش پرولاکتین، بیماری های شدید، کاهش وزن شدید و بعضی اختلالات هورمونی می توانند این محور را تحت تاثیر قرار دهند.

اگر کاهش میل جنسی همراه با علائم دیگری مانند اختلال قاعدگی، ناباروری، ترشح شیر از پستان، کاهش واضح موهای بدن، سردرد جدید یا اختلال میدان دید باشد، بررسی اختلالات هیپوفیز اهمیت بیشتری پیدا می کند.

نقش چاقی و دیابت در کاهش میل جنسی

چاقی و دیابت می توانند از چند مسیر مختلف بر میل و عملکرد جنسی تاثیر بگذارند. اختلالات متابولیک، مقاومت به انسولین، بیماری های عروقی، التهاب، تغییرات هورمونی و مشکلات روانی می توانند در این ارتباط نقش داشته باشند.

در مردان مبتلا به چاقی، سطح تستوسترون ممکن است کاهش پیدا کند و کاهش میل جنسی نیز ممکن است همراه آن دیده شود. در افراد مبتلا به دیابت نیز آسیب عروقی و عصبی و سایر عوارض بیماری می توانند عملکرد جنسی را تحت تاثیر قرار دهند.

بنابراین اصلاح وزن، کنترل مناسب قند خون، فعالیت بدنی، خواب کافی و درمان بیماری های زمینه ای می توانند بخش مهمی از مدیریت این مشکل باشند.

داروها نیز می توانند میل جنسی را کاهش دهند

برخی داروها می توانند باعث کاهش میل جنسی شوند یا از طریق تغییر هورمون ها و انتقال دهنده های عصبی بر عملکرد جنسی تاثیر بگذارند.

از جمله داروهایی که ممکن است در بعضی افراد با اختلالات جنسی همراه باشند می توان به برخی داروهای ضدافسردگی، برخی داروهای ضد روان پریشی و تعدادی از داروهای دیگر اشاره کرد.

اگر کاهش میل جنسی پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده است، نباید دارو را خودسرانه قطع کرد. پزشک می تواند بر اساس ضرورت دارو و شدت عارضه، درباره ادامه، تغییر یا تنظیم درمان تصمیم بگیرد.

استرس، اضطراب و کمبود خواب چه نقشی دارند؟

میل جنسی فقط تحت کنترل هورمون ها نیست. مغز، وضعیت روانی، کیفیت خواب و شرایط زندگی نیز نقش مهمی دارند.

استرس مزمن، اضطراب، افسردگی، خستگی شدید و کمبود خواب می توانند میل جنسی را کاهش دهند؛ حتی اگر آزمایش های هورمونی کاملا طبیعی باشند.

به همین دلیل، طبیعی بودن آزمایش های هورمونی به این معنا نیست که مشکل فرد غیر واقعی است. در چنین شرایطی باید علل غیرهورمونی نیز با دقت بررسی شوند.

چه آزمایش هایی برای کاهش میل جنسی لازم است؟

هیچ پنل آزمایشگاهی یکسانی برای تمام افراد مبتلا به کاهش میل جنسی وجود ندارد. نوع آزمایش بر اساس جنسیت، سن، علائم همراه، سابقه پزشکی، داروهای مصرفی و یافته های معاینه تعیین می شود.

آزمایش	چه زمانی ممکن است مطرح شود؟	هدف بررسی
تستوسترون تام	مرد دارای کاهش میل جنسی و علائم سازگار با کمبود تستوسترون	بررسی کمبود تستوسترون
LH و FSH	پس از تایید کمبود تستوسترون یا در شرایط منتخب	کمک به تشخیص اولیه یا ثانویه بودن اختلال گناد
پرولاکتین	در صورت وجود علائم یا یافته های بالینی مناسب	بررسی افزایش پرولاکتین
TSH	وجود علائم یا سابقه مطرح کننده بیماری تیروئید	بررسی عملکرد تیروئید
Free T4	در صورت نیاز بر اساس نتیجه TSH و شرایط بالینی	ارزیابی دقیق تر عملکرد تیروئید
هورمون های جنسی زنان	در شرایط خاص و بر اساس سن، چرخه قاعدگی و علائم	بررسی اختلالات محور تولید مثل

این جدول صرفا یک راهنمای کلی است و به این معنا نیست که تمام این آزمایش ها باید برای هر فرد انجام شوند.

چه زمانی برای کاهش میل جنسی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر کاهش میل جنسی جدید، مداوم یا آزاردهنده باشد، بهتر است علت آن بررسی شود. مراجعه به پزشک به ویژه در شرایط زیر اهمیت بیشتری دارد:

• کاهش میل جنسی به صورت واضح و پایدار ایجاد شده باشد.
• کاهش میل جنسی همراه با اختلال نعوظ یا سایر مشکلات جنسی باشد.
• در مردان علائمی مانند کاهش انرژی، کاهش توده عضلانی یا کاهش موهای بدن نیز وجود داشته باشد.
• در زنان کاهش میل جنسی همراه با اختلال قاعدگی یا علائم یائسگی باشد.
• ترشح غیرطبیعی شیر از پستان وجود داشته باشد.
• کاهش میل جنسی همراه با ناباروری باشد.
• علائم بیماری تیروئید مانند تغییر وزن، تپش قلب، عدم تحمل سرما یا گرما و خستگی وجود داشته باشد.
• سردرد جدید یا اختلال میدان دید همراه با سایر علائم هورمونی ایجاد شده باشد.
• کاهش میل جنسی پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده باشد.

آیا کاهش میل جنسی با درمان علت اصلی برطرف می شود؟

در بسیاری از موارد، اگر علت زمینه ای قابل شناسایی و درمان باشد، میل جنسی می تواند بهبود پیدا کند. برای مثال، در برخی افراد مبتلا به اختلال تیروئید، درمان بیماری تیروئید می تواند باعث بهبود اختلالات جنسی شود.

همچنین در افراد دارای کمبود واقعی تستوسترون، درمان علت کمبود و در صورت وجود شرایط مناسب، درمان اختصاصی می تواند به بهبود علائم کمک کند.

در صورت افزایش پرولاکتین نیز درمان علت افزایش هورمون می تواند باعث بهبود میل جنسی شود.

اما اگر علت اصلی استرس، افسردگی، مشکلات رابطه، کمبود خواب یا دارو باشد، درمان هورمونی به تنهایی مشکل را حل نخواهد کرد.

آیا برای افزایش میل جنسی باید هورمون مصرف کرد؟

خیر. مصرف هورمون بدون تشخیص علت می تواند بی فایده یا حتی زیان آور باشد.

برای مثال، کاهش میل جنسی در یک مرد لزوما به معنای کمبود تستوسترون نیست و در زنان نیز کاهش میل جنسی به معنای کمبود تستوسترون یا استروژن نیست.

هورمون درمانی باید فقط پس از ارزیابی پزشکی، تشخیص مناسب و بررسی فواید و خطرات احتمالی انجام شود.

جدول خلاصه علل کاهش میل جنسی

علت	نشانه های احتمالی همراه	آیا بررسی هورمونی ممکن است لازم باشد؟
کمبود تستوسترون	کاهش میل جنسی، کاهش انرژی، برخی علائم جسمی	بله، در افراد مناسب
افزایش پرولاکتین	کاهش میل جنسی، اختلال قاعدگی یا ترشح شیر، اختلال عملکرد جنسی	بله، در صورت وجود اندیکاسیون
اختلال تیروئید	خستگی، تغییر وزن، تغییر ضربان قلب، اختلالات خلقی یا سایر علائم تیروئید	بله، در صورت شک بالینی
یائسگی	گرگرفتگی، خشکی واژن، اختلال خواب و تغییرات میل جنسی	اغلب تشخیص بر اساس شرح حال و علائم است
استرس و اضطراب	نگرانی، تنش، خستگی، اختلال خواب	معمولا خیر
افسردگی	کاهش انرژی، بی علاقگی و اختلال خواب یا خلق	بر اساس شرایط فرد
داروها	شروع علائم پس از مصرف داروی خاص	بسته به نوع دارو
چاقی و بیماری های متابولیک	افزایش وزن، مقاومت به انسولین، دیابت و مشکلات جسمی	بر اساس علائم و یافته ها

جمع بندی

کاهش میل جنسی یا لیبیدو یک مشکل چندعاملی است و نباید آن را به صورت خودکار به اختلال هورمونی نسبت داد.

در مردان، کمبود واقعی تستوسترون یکی از مهم ترین علل هورمونی قابل بررسی است. افزایش پرولاکتین و اختلالات تیروئید نیز می توانند در زنان و مردان بر میل و عملکرد جنسی اثر بگذارند. در زنان، تغییرات مرتبط با یائسگی و کاهش هورمون های جنسی نیز ممکن است در کنار عوامل جسمی و روانی نقش داشته باشند.

تشخیص علت کاهش میل جنسی باید بر اساس شرح حال، معاینه، علائم همراه و در صورت نیاز آزمایش های هدفمند انجام شود. انجام آزمایش های متعدد یا مصرف خودسرانه هورمون ها روش مناسبی برای درمان این مشکل نیست.

اگر کاهش میل جنسی جدید، پایدار یا آزاردهنده است، به ویژه اگر همراه با علائم دیگری مانند اختلال قاعدگی، اختلال نعوظ، ناباروری، ترشح شیر از پستان، تغییرات واضح وزن یا علائم تیروئید باشد، ارزیابی پزشکی توصیه می شود.

پرسش های متداول درباره کاهش میل جنسی

آیا کاهش میل جنسی نشانه کمبود تستوسترون است؟

نه لزوما. کاهش تستوسترون یکی از علل احتمالی است، اما استرس، افسردگی، کمبود خواب، بیماری های مزمن، داروها، اختلالات تیروئید و عوامل رابطه ای نیز می توانند باعث کاهش میل جنسی شوند. تشخیص کمبود تستوسترون نیازمند وجود علائم سازگار و تایید آزمایشگاهی مناسب است.

آیا کم کاری تیروئید باعث کاهش میل جنسی می شود؟

کم کاری تیروئید می تواند با اختلال عملکرد جنسی و کاهش میل جنسی همراه باشد. در برخی افراد، درمان مناسب اختلال تیروئید باعث بهبود این مشکلات می شود.

آیا پرولاکتین بالا باعث کاهش میل جنسی می شود؟

بله. افزایش پرولاکتین می تواند محور هورمون های جنسی را مختل کند و باعث کاهش میل جنسی شود. در صورت تایید افزایش پرولاکتین، علت آن باید توسط پزشک بررسی شود.

آیا کاهش میل جنسی در زنان طبیعی است؟

تغییر میل جنسی در طول زندگی طبیعی است، اما کاهش پایدار یا آزاردهنده میل جنسی می تواند نیازمند بررسی باشد. یائسگی، اختلالات هورمونی، داروها، استرس، مشکلات روانی و عوامل رابطه ای همگی می توانند نقش داشته باشند.

برای کاهش میل جنسی چه آزمایش هایی باید انجام داد؟

یک آزمایش ثابت برای همه افراد وجود ندارد. بر اساس جنسیت، سن، علائم و سابقه پزشکی ممکن است بررسی تستوسترون، پرولاکتین، TSH، Free T4 یا سایر آزمایش های هورمونی درخواست شود.

آیا تستوسترون پایین در مردان همیشه نیاز به درمان دارد؟

خیر. ابتدا باید کمبود تستوسترون با روش مناسب تایید شود و علت آن مشخص شود. سپس پزشک با توجه به شرایط فرد، فواید و خطرات درمان را بررسی می کند.

آیا استرس می تواند میل جنسی را کاهش دهد حتی اگر هورمون ها طبیعی باشند؟

بله. استرس، اضطراب، افسردگی، خستگی و کمبود خواب می توانند حتی در صورت طبیعی بودن آزمایش های هورمونی، میل جنسی را کاهش دهند.

چه زمانی کاهش میل جنسی نیاز به مراجعه به متخصص غدد دارد؟

اگر کاهش میل جنسی پایدار باشد و همراه با علائمی مانند کاهش تستوسترون، اختلال قاعدگی، ترشح شیر از پستان، علائم تیروئید، ناباروری یا سایر نشانه های اختلال هورمونی باشد، مراجعه به متخصص غدد می تواند برای بررسی علت زمینه ای مفید باشد.

مطالب بیشتر

• اختلال نعوظ و نقش هورمون ها | علل هورمونی، تشخیص و درمان
• مشکلات جنسی