هیپرپلازی مادرزادی آدرنال یا Congenital Adrenal Hyperplasia (CAH) گروهی از بیماری های ژنتیکی است که در آنها یکی از آنزیم های مورد نیاز برای ساخت هورمون های قشر غده فوق کلیه به اندازه کافی فعالیت نمی کند. در نتیجه، تولید برخی هورمون ها مانند کورتیزول و در بعضی انواع آلدوسترون کاهش می یابد و در مقابل، تولید هورمون های آندروژنی افزایش پیدا می کند.
شایع ترین نوع CAH به علت کمبود آنزیم 21 هیدروکسیلاز ایجاد می شود و بیش از 90 درصد موارد CAH را شامل می شود. شدت بیماری می تواند بسیار متفاوت باشد؛ از نوع کلاسیک و شدید که ممکن است در دوران نوزادی با کمبود شدید کورتیزول و آلدوسترون و بحران خطرناک از دست دادن نمک ظاهر شود، تا نوع غیر کلاسیک که ممکن است تا دوران کودکی، نوجوانی یا بزرگسالی تشخیص داده نشود.
در این مقاله با علت و مکانیسم ایجاد CAH، انواع بیماری، علائم در نوزادان، کودکان و بزرگسالان، روش های تشخیص، آزمایش 17-OHP، نقش ژن CYP21A2، درمان و مراقبت طولانی مدت آشنا می شوید.
غدد فوق کلیه یا آدرنال دو غده کوچک هستند که در بالای کلیه ها قرار دارند. قشر این غدد هورمون های مهمی مانند کورتیزول، آلدوسترون و آندروژن ها تولید می کند.
برای ساخت این هورمون ها، بدن به مجموعه ای از آنزیم ها نیاز دارد. در CAH، یک نقص ژنتیکی باعث کاهش فعالیت یکی از این آنزیم ها می شود. در نتیجه، مسیر طبیعی تولید هورمون ها تغییر می کند.
در شایع ترین نوع CAH یعنی کمبود 21 هیدروکسیلاز، ساخت کورتیزول کاهش پیدا می کند. در انواع شدیدتر، تولید آلدوسترون نیز کاهش می یابد. همزمان پیش سازهای هورمونی در مسیر تولید جمع می شوند و مقدار بیشتری از آنها به سمت تولید آندروژن ها هدایت می شود.
کاهش کورتیزول باعث افزایش ترشح ACTH از هیپوفیز می شود. ACTH قشر آدرنال را برای ساخت بیشتر هورمون تحریک می کند و همین تحریک مزمن باعث بزرگ شدن یا هیپرپلازی غدد فوق کلیه می شود.
CAH یک بیماری ژنتیکی و ارثی است. شایع ترین علت آن وجود تغییرات بیماری زا در ژن CYP21A2 است که دستور ساخت آنزیم 21 هیدروکسیلاز را می دهد.
الگوی وراثت CAH ناشی از کمبود 21 هیدروکسیلاز معمولا اتوزومال مغلوب است. به این معنی که فرد مبتلا معمولا یک نسخه تغییر یافته از ژن را از هر یک از والدین دریافت کرده است.
والدینی که ناقل هستند ممکن است هیچ علامت مشخصی نداشته باشند، اما در صورت ناقل بودن هر دو والد، احتمال تولد فرزند مبتلا وجود دارد. به همین دلیل، در خانواده هایی که سابقه CAH وجود دارد، مشاوره ژنتیک اهمیت دارد.
کمبود 21 هیدروکسیلاز شایع ترین علت CAH است. این آنزیم در مسیر تولید کورتیزول و آلدوسترون نقش دارد. کاهش فعالیت آن باعث کاهش تولید این هورمون ها و افزایش تولید آندروژن های آدرنال می شود.
| هورمون یا ماده | تغییر معمول در کمبود 21 هیدروکسیلاز | نتیجه احتمالی |
|---|---|---|
| کورتیزول | کاهش | افزایش ACTH و خطر نارسایی آدرنال |
| آلدوسترون | کاهش در انواع شدید | از دست دادن نمک، کم آبی و افت فشار خون |
| آندروژن های آدرنال | افزایش | رشد زودرس مو، آکنه و علائم مردانه شدن |
| 17-OHP | افزایش | یکی از مهم ترین یافته های آزمایشگاهی |
| ACTH | افزایش | تحریک مزمن قشر آدرنال |
CAH از نظر شدت و زمان بروز علائم به دو گروه اصلی کلاسیک و غیر کلاسیک تقسیم می شود.
| ویژگی | CAH کلاسیک | CAH غیر کلاسیک |
|---|---|---|
| شدت کمبود آنزیم | شدید | خفیف تر |
| زمان بروز | اغلب از دوران جنینی یا نوزادی | اغلب کودکی، نوجوانی یا بزرگسالی |
| کمبود کورتیزول | معمولا قابل توجه | معمولا خفیف تر |
| از دست دادن نمک | ممکن است وجود داشته باشد | معمولا وجود ندارد |
| افزایش آندروژن | معمولا قابل توجه | معمولا خفیف تر |
CAH کلاسیک شکل شدیدتر بیماری است و معمولا در دوران جنینی، نوزادی یا اوایل کودکی تشخیص داده می شود. در کمبود شدید 21 هیدروکسیلاز، تولید کورتیزول کاهش می یابد و در برخی بیماران تولید آلدوسترون نیز به اندازه کافی انجام نمی شود.
CAH کلاسیک خود به دو نوع اصلی تقسیم می شود:
CAH غیر کلاسیک شکل خفیف تر بیماری است که در آن مقداری از فعالیت آنزیم 21 هیدروکسیلاز حفظ شده است. به همین دلیل، بیمار معمولا در بدو تولد دچار بحران از دست دادن نمک نمی شود.
این نوع بیماری ممکن است تا اواخر کودکی، نوجوانی یا بزرگسالی تشخیص داده نشود و گاهی فرد بدون علامت باقی می ماند.
در دختران و زنان ممکن است علائمی مانند افزایش موهای زائد، آکنه، نامنظمی قاعدگی، افزایش آندروژن و گاهی مشکلات باروری دیده شود. در کودکان ممکن است رشد موهای ناحیه تناسلی یا زیر بغل و پیشرفت سریع سن استخوانی رخ دهد.
علائم CAH به نوع بیماری، شدت کمبود آنزیم و میزان کاهش کورتیزول و آلدوسترون بستگی دارد.
در نوع کلاسیک، علائم ممکن است در روزها یا هفته های نخست زندگی ظاهر شوند. مهم ترین علائم عبارتند از:
در نوزادان دختر مبتلا به CAH کلاسیک ناشی از کمبود 21 هیدروکسیلاز، افزایش آندروژن های آدرنال در دوران جنینی می تواند باعث مردانه شدن یا ابهام در ظاهر دستگاه تناسلی خارجی شود. در نوزادان پسر، ظاهر دستگاه تناسلی ممکن است در بدو تولد طبیعی به نظر برسد و بیماری در صورت نبود غربالگری ممکن است با علائم کمبود نمک و بحران آدرنال خود را نشان دهد.
در زنان مبتلا به CAH غیر کلاسیک، افزایش آندروژن ممکن است باعث علائمی مانند موارد زیر شود:
این علائم اختصاصی CAH نیستند و می توانند در بیماری های دیگری مانند سندرم تخمدان پلی کیستیک نیز دیده شوند. بنابراین تشخیص CAH صرفا بر اساس علائم انجام نمی شود.
در مردان مبتلا به نوع غیر کلاسیک، ممکن است بیماری بدون علامت باشد. در برخی افراد افزایش آندروژن یا اختلال در باروری می تواند باعث انجام بررسی های هورمونی و تشخیص بیماری شود.
در مردان مبتلا به CAH کلاسیک، کنترل ناکافی بیماری می تواند با عوارضی مانند ایجاد تومورهای باقی مانده آدرنال در بیضه یا TART همراه باشد. به همین دلیل در مردان مبتلا به CAH کلاسیک، ارزیابی دوره ای بیضه ها می تواند بخشی از پیگیری تخصصی باشد.
بحران آدرنال یکی از جدی ترین عوارض CAH کلاسیک است و بیشتر در افرادی اهمیت دارد که دچار کمبود قابل توجه کورتیزول هستند. این وضعیت ممکن است در زمان بیماری شدید، عفونت، استفراغ، اسهال، جراحی یا سایر شرایط استرس زا ایجاد شود.
علائم هشدار می تواند شامل موارد زیر باشد:
بحران آدرنال یک وضعیت اورژانسی است و نیاز به درمان فوری پزشکی دارد.
خیر. CAH و بیماری آدیسون هر دو می توانند با کمبود کورتیزول همراه باشند، اما علت آنها متفاوت است.
| ویژگی | CAH | بیماری آدیسون |
|---|---|---|
| ماهیت بیماری | معمولا ژنتیکی و مادرزادی | اغلب اکتسابی |
| محل اصلی مشکل | اختلال در ساخت هورمون های آدرنال به علت نقص آنزیمی | تخریب یا اختلال عملکرد قشر آدرنال |
| آندروژن های آدرنال | اغلب افزایش یافته در CAH ناشی از 21 هیدروکسیلاز | کاهش می یابد |
| زمان شروع | ممکن است از نوزادی تا بزرگسالی باشد | اغلب بعدا ایجاد می شود |
تشخیص CAH بر اساس ترکیبی از علائم، معاینه، آزمایش های هورمونی و در موارد لازم آزمایش ژنتیک انجام می شود. نوع و زمان آزمایش به سن بیمار و احتمال وجود نوع کلاسیک یا غیر کلاسیک بستگی دارد.
یکی از مهم ترین آزمایش ها برای بررسی کمبود 21 هیدروکسیلاز، اندازه گیری 17 هیدروکسی پروژسترون یا 17-OHP است.
در افراد مبتلا به کمبود 21 هیدروکسیلاز، به علت اختلال در مسیر تولید کورتیزول، 17-OHP افزایش پیدا می کند. برای بررسی افراد علامت دار پس از دوران نوزادی، اندازه گیری 17-OHP صبح زود اهمیت دارد و در صورت نتایج مرزی ممکن است تست های تکمیلی لازم شود.
اگر نتیجه 17-OHP قطعی نباشد، پزشک ممکن است از تست تحریک ACTH یا کوسینتروپین استفاده کند. در این آزمایش پاسخ غده فوق کلیه به تحریک بررسی می شود و اندازه گیری چندین هورمون و پیش ساز هورمونی می تواند به تشخیص کمک کند.
در نوع از دست دادن نمک، افزایش فعالیت رنین همراه با اختلال در تولید آلدوسترون می تواند به ارزیابی وضعیت مینرالوکورتیکوئیدی کمک کند.
آزمایش ژنتیک می تواند تغییرات ژن CYP21A2 را بررسی کند. با این حال، آزمایش ژنتیک همیشه نخستین آزمایش برای تشخیص CAH نیست و در شرایط خاص مانند نتایج هورمونی مبهم، دشواری انجام تست تحریک یا برای مشاوره ژنتیک مورد استفاده قرار می گیرد.
غربالگری نوزادان می تواند به شناسایی نوع کلاسیک CAH، به ویژه مواردی که در معرض خطر بحران از دست دادن نمک هستند، کمک کند. در بسیاری از برنامه های غربالگری، 17-OHP از نمونه خون گرفته شده از پاشنه نوزاد بررسی می شود.
نتیجه مثبت غربالگری به تنهایی به معنی تشخیص قطعی CAH نیست. سن بارداری، وزن تولد و روش آزمایش می توانند بر نتیجه تاثیر بگذارند و در صورت نتیجه مثبت، ارزیابی تخصصی و آزمایش های تاییدی لازم است.
درمان CAH به نوع بیماری، شدت کمبود آنزیم، سن بیمار، وضعیت کورتیزول و آلدوسترون و وجود علائم بستگی دارد. هدف اصلی درمان، تامین هورمون های مورد نیاز، جلوگیری از بحران آدرنال و کنترل تولید بیش از حد آندروژن ها بدون ایجاد عوارض ناشی از مصرف بیش از حد گلوکوکورتیکوئیدها است.
در کودکان در حال رشد مبتلا به CAH کلاسیک، هیدروکورتیزون معمولا گلوکوکورتیکوئید اصلی برای درمان جایگزینی است. مقدار و زمان مصرف باید توسط متخصص غدد بر اساس رشد، علائم، آزمایش ها و شرایط بالینی تنظیم شود.
درمان بیش از حد با گلوکوکورتیکوئیدها نیز می تواند مشکل ساز باشد و به افزایش وزن، علائم کوشینگوئید، اختلال رشد و سایر عوارض منجر شود. بنابراین هدف درمان صرفا پایین آوردن هورمون های آندروژنی به هر قیمت نیست.
در CAH کلاسیک همراه با از دست دادن نمک، ممکن است فلودروکورتیزون برای جایگزینی اثر مینرالوکورتیکوئیدی و در نوزادان و شیرخواران مکمل سدیم نیز مورد نیاز باشد.
مقدار دارو بر اساس فشار خون، الکترولیت ها، فعالیت رنین و سایر یافته های بالینی تنظیم می شود.
همه افراد مبتلا به CAH غیر کلاسیک نیاز به درمان دارویی دائمی ندارند.
اگر فرد بدون علامت باشد، در بسیاری از موارد درمان با گلوکوکورتیکوئید توصیه نمی شود. در مقابل، در کودکان یا نوجوانانی که افزایش آندروژن باعث بلوغ زودرس یا پیشرفت سریع سن استخوانی شده است، یا در زنان مبتلا که هایپرآندروژنیسم قابل توجه یا مشکل باروری دارند، پزشک ممکن است درمان گلوکوکورتیکوئیدی را در نظر بگیرد.
بنابراین درمان CAH غیر کلاسیک باید بر اساس علائم، سن، وضعیت هورمونی، باروری و اهداف درمانی فرد تعیین شود.
در افراد مبتلا به CAH کلاسیک، بدن ممکن است در شرایط استرس شدید مانند عفونت شدید، جراحی یا ضربه به مقدار بیشتری کورتیزول نیاز داشته باشد. به همین دلیل بیمار و خانواده باید درباره دوزهای استرسی گلوکوکورتیکوئید و اقدامات اضطراری آموزش ببینند.
راهنمای Endocrine Society توصیه می کند بیماران مبتلا به CAH به کیت تزریق گلوکوکورتیکوئید اضطراری دسترسی داشته باشند و خود بیمار یا والدین و مراقبان آموزش لازم برای استفاده از آن را دریافت کنند
در صورت استفراغ مکرر، ناتوانی در مصرف داروی خوراکی، بی حالی شدید، افت فشار خون یا علائم بحران آدرنال، باید فورا ارزیابی پزشکی انجام شود.
زنان مبتلا به CAH می توانند باردار شوند، اما مدیریت بیماری در دوران بارداری باید توسط متخصص غدد و تیم آشنا با CAH انجام شود.
درمان دارویی در دوران بارداری به نوع CAH و شرایط فرد بستگی دارد و ممکن است دوز دارو در طول بارداری تغییر کند. در افراد مبتلا به CAH که قصد بارداری دارند، مشاوره پیش از بارداری و مشاوره ژنتیک اهمیت دارد.
درمان جنینی برای پیشگیری از CAH نباید به عنوان یک درمان معمول در نظر گرفته شود و طبق راهنمای Endocrine Society، چنین درمانی باید خارج از پروتکل های پژوهشی تایید شده انجام نشود.
CAH می تواند در برخی افراد بر باروری تاثیر بگذارد. افزایش آندروژن ها، اختلال تخمک گذاری، مشکلات قاعدگی و برخی عوارض مربوط به درمان یا کنترل ناکافی بیماری می توانند در باروری نقش داشته باشند.
در مردان مبتلا به CAH کلاسیک، تومورهای باقی مانده آدرنال در بیضه یا TART نیز می توانند در عملکرد بیضه و باروری اختلال ایجاد کنند. به همین دلیل ارزیابی باروری و بررسی تخصصی در افراد دارای مشکل باروری اهمیت دارد.
CAH یک بیماری ژنتیکی است و درمان فعلی معمولا نقص ژنتیکی زمینه ای را برطرف نمی کند. با این حال، با درمان مناسب می توان کمبود هورمون ها را جبران کرد، تولید بیش از حد آندروژن ها را کنترل کرد و از بسیاری از عوارض بیماری جلوگیری کرد.
افراد مبتلا به CAH به ویژه در نوع کلاسیک معمولا به پیگیری طولانی مدت توسط متخصص غدد نیاز دارند.
| عارضه | بیشتر در چه شرایطی اهمیت دارد؟ |
|---|---|
| بحران آدرنال | به ویژه در CAH کلاسیک و کمبود قابل توجه کورتیزول |
| از دست دادن نمک | بیشتر در نوع Salt-wasting |
| رشد سریع و پیشرفت سن استخوانی | در صورت کنترل ناکافی افزایش آندروژن |
| اختلال قاعدگی و باروری | در برخی زنان مبتلا به CAH |
| TART | در مردان مبتلا به CAH کلاسیک |
| عوارض گلوکوکورتیکوئیدها | در صورت مصرف بیش از نیاز بدن |
| اختلال سلامت استخوان | در برخی افراد، به ویژه در صورت مصرف طولانی مدت دوزهای بالای گلوکوکورتیکوئید |
پیگیری منظم بخش مهمی از درمان CAH است. در کودکان، علاوه بر آزمایش های هورمونی، رشد قدی، وزن، فشار خون و سرعت رشد باید بررسی شود. در صورت نیاز، سن استخوانی نیز ارزیابی می شود.
در بزرگسالان، کنترل فشار خون، شاخص توده بدنی، علائم دریافت بیش از حد گلوکوکورتیکوئید و وضعیت هورمونی اهمیت دارد. زمان انجام آزمایش های هورمونی نسبت به زمان مصرف دارو نیز باید در تفسیر نتایج در نظر گرفته شود.
در مردان مبتلا به CAH کلاسیک، بررسی دوره ای برای TART نیز ممکن است بخشی از پیگیری باشد. همچنین در افرادی که برای مدت طولانی دوزهای بالای گلوکوکورتیکوئید دریافت کرده اند یا دچار شکستگی بدون علت واضح شده اند، ارزیابی تراکم استخوان ممکن است مطرح شود.
| ویژگی | کلاسیک | غیر کلاسیک |
|---|---|---|
| شدت نقص آنزیمی | شدید | خفیف تا متوسط |
| تشخیص معمول | نوزادی یا کودکی | کودکی، نوجوانی یا بزرگسالی |
| از دست دادن نمک | در نوع Salt-wasting | معمولا ندارد |
| افزایش آندروژن | قابل توجه | معمولا خفیف تر |
| نیاز به درمان دائمی | معمولا وجود دارد | بسته به علائم و شرایط فرد |
| خطر بحران آدرنال | قابل توجه در انواع شدید | بسیار کمتر |
اگر فرد مبتلا به CAH، به ویژه نوع کلاسیک، دچار استفراغ مکرر، کم آبی شدید، ضعف شدید، افت فشار خون، غش، اختلال هوشیاری یا ناتوانی در مصرف داروی گلوکوکورتیکوئید شود، احتمال بحران آدرنال مطرح است و باید فورا تحت ارزیابی و درمان پزشکی قرار گیرد.
هیپرپلازی مادرزادی آدرنال یا CAH گروهی از اختلالات ژنتیکی غده فوق کلیه است که در آنها ساخت هورمون های آدرنال به علت نقص آنزیمی مختل می شود. شایع ترین نوع آن کمبود 21 هیدروکسیلاز است.
در نوع کلاسیک، کمبود کورتیزول و در برخی بیماران کمبود آلدوسترون می تواند خطر بحران آدرنال و از دست دادن نمک را ایجاد کند. افزایش آندروژن نیز می تواند باعث مردانه شدن، رشد سریع، بلوغ زودرس یا سایر علائم شود. نوع غیر کلاسیک معمولا خفیف تر است و ممکن است در کودکی، نوجوانی یا بزرگسالی تشخیص داده شود.
تشخیص معمولا با بررسی 17-OHP و سایر هورمون های آدرنال انجام می شود و در موارد لازم از تست تحریک ACTH و آزمایش ژنتیک استفاده می شود. درمان بر اساس نوع بیماری شامل گلوکوکورتیکوئیدها و در صورت نیاز مینرالوکورتیکوئیدها است و بیماران مبتلا به نوع کلاسیک به پیگیری طولانی مدت نیاز دارند.
هیپرپلازی مادرزادی آدرنال چیست؟
CAH گروهی از بیماری های ژنتیکی است که به علت نقص در آنزیم های مورد نیاز برای ساخت هورمون های قشر غده فوق کلیه ایجاد می شود. شایع ترین نوع آن کمبود 21 هیدروکسیلاز است.
آیا CAH یک بیماری ارثی است؟
بله. شایع ترین نوع CAH یعنی کمبود 21 هیدروکسیلاز معمولا با الگوی اتوزومال مغلوب به ارث می رسد و به تغییرات ژن CYP21A2 مربوط است.
آیا CAH خطرناک است؟
شدت بیماری متفاوت است. CAH کلاسیک، به ویژه نوع از دست دادن نمک، می تواند در نوزادان باعث بحران آدرنال شود و یک وضعیت جدی و اورژانسی ایجاد کند. CAH غیر کلاسیک معمولا شدت کمتری دارد.
مهم ترین آزمایش برای تشخیص CAH چیست؟
17-OHP یکی از مهم ترین آزمایش ها برای بررسی کمبود 21 هیدروکسیلاز است. در مواردی که نتیجه قطعی نباشد، تست تحریک ACTH یا آزمایش های تکمیلی هورمونی و ژنتیکی ممکن است لازم شود.
آیا CAH قابل درمان است؟
نقص ژنتیکی زمینه ای معمولا با درمان های فعلی اصلاح نمی شود، اما با جایگزینی مناسب هورمون ها و پیگیری منظم می توان بیماری را کنترل کرد و از بسیاری از عوارض آن جلوگیری کرد.
آیا همه افراد مبتلا به CAH باید کورتون مصرف کنند؟
خیر. نوع بیماری اهمیت زیادی دارد. افراد مبتلا به CAH کلاسیک معمولا به درمان جایگزینی نیاز دارند، اما در CAH غیر کلاسیک، درمان بر اساس علائم، سن، وضعیت هورمونی، باروری و شرایط فرد تعیین می شود.
آیا CAH باعث ناباروری می شود؟
CAH می تواند در برخی افراد باعث مشکلات باروری شود، اما به معنی ناباروری قطعی نیست. کنترل مناسب بیماری و ارزیابی تخصصی می تواند در مدیریت مشکلات باروری کمک کننده باشد.
آیا زنان مبتلا به CAH می توانند باردار شوند؟
بله. بسیاری از زنان مبتلا به CAH می توانند باردار شوند، اما بهتر است پیش از بارداری و در طول بارداری تحت نظر متخصص غدد و تیم درمانی آشنا با این بیماری باشند.
تفاوت CAH با بیماری آدیسون چیست؟
CAH معمولا یک اختلال ژنتیکی در مسیر ساخت هورمون های آدرنال است، در حالی که بیماری آدیسون به نارسایی اولیه غده فوق کلیه گفته می شود که اغلب به علت تخریب یا اختلال عملکرد قشر آدرنال ایجاد می شود.