نوروپاتی دیابتی چیست؟ علائم، علت و درمان

نوروپاتی دیابتی چگونه ایجاد می شود؟

قند خون بالا در طول زمان می تواند به سلول های عصبی و رگ های خونی کوچکی که اکسیژن و مواد مغذی را به اعصاب می رسانند آسیب برساند. اختلال در سوخت و ساز سلول ها، استرس اکسیداتیو، التهاب و تغییرات عروقی نیز در ایجاد آسیب عصبی نقش دارند. افزایش چربی های خون، فشار خون بالا، اضافه وزن، مصرف دخانیات و بیماری کلیوی می توانند در خطر یا شدت عوارض نقش داشته باشند.

نوروپاتی در همه افراد مبتلا به دیابت یکسان نیست. احتمال بروز آن با مدت ابتلا به دیابت و مجموعه عوامل خطر ارتباط دارد و ممکن است حتی در برخی افراد با کنترل نسبتا مناسب قند خون نیز دیده شود.

انواع نوروپاتی دیابتی

نوروپاتی محیطی متقارن از انواع شایع نوروپاتی دیابتی است. با این حال، هر درد، بی حسی یا ضعف در فرد مبتلا به دیابت لزوما ناشی از نوروپاتی دیابتی نیست و باید علل دیگر نیز بررسی شوند.

علائم نوروپاتی دیابتی چیست؟

۱. سوزش، گزگز و درد پاها

برخی افراد احساس سوزش، تیر کشیدن، مورمور شدن یا شوک الکتریکی در پاها دارند. درد ممکن است شب ها شدیدتر شود یا حتی تماس ملایم جوراب و ملحفه با پوست آزار دهنده باشد. این علائم معمولا از انگشتان پا و کف پا شروع می شوند و ممکن است به تدریج به سمت ساق گسترش یابند.

۲. بی حسی و کاهش حس محافظتی

در بعضی بیماران، به جای درد شدید، حس پاها کاهش می یابد. فرد ممکن است گرما، سرما، فشار یا آسیب را به خوبی احساس نکند. در چنین شرایطی، تاول، جسم خارجی داخل کفش یا زخم کوچک ممکن است بدون اطلاع بیمار ایجاد شود و به علت عفونت یا اختلال خون رسانی به مشکل جدی تبدیل شود.

۳. ضعف عضلانی و اختلال تعادل

درگیری برخی اعصاب حرکتی یا از دست رفتن حس موقعیت اندام ها می تواند باعث ضعف، تغییر نحوه راه رفتن و افزایش احتمال زمین خوردن شود. تغییر شکل پا یا انگشتان نیز ممکن است در برخی بیماران ایجاد شود.

۴. علائم نوروپاتی خودکار

نوروپاتی خودکار بر عملکردهایی اثر می گذارد که معمولا بدون کنترل ارادی انجام می شوند. نشانه ها به اندام درگیر بستگی دارند و ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• سرگیجه یا احساس سیاهی رفتن چشم هنگام برخاستن از حالت نشسته یا خوابیده
• احساس سیری زودرس، نفخ، تهوع یا تاخیر در تخلیه معده
• یبوست، اسهال یا تغییر الگوی حرکات روده
• اختلال در تخلیه مثانه، احتباس ادرار یا بی اختیاری
• اختلال نعوظ در مردان یا مشکلات عملکرد جنسی
• کاهش یا افزایش غیر طبیعی تعریق و خشکی پوست پا
• کاهش آگاهی از افت قند خون در برخی بیماران
• افزایش ضربان قلب در حالت استراحت یا اختلال تنظیم ضربان قلب در برخی موارد

علائم هشدار دهنده نوروپاتی دیابتی

چه عواملی خطر نوروپاتی دیابتی را افزایش می دهند؟

• طولانی بودن مدت ابتلا به دیابت
• قند خون بالا در طول زمان
• فشار خون بالا و اختلال چربی های خون
• اضافه وزن و چاقی
• مصرف دخانیات و مصرف زیاد الکل
• بیماری مزمن کلیه و برخی عوارض دیگر دیابت
• کمبود ویتامین B12 یا سایر علل آسیب عصبی که ممکن است همزمان وجود داشته باشند

مصرف طولانی مدت متفورمین در برخی افراد می تواند با کاهش سطح ویتامین B12 همراه باشد. بنابراین، در صورت وجود علائم عصبی یا عوامل خطر، پزشک ممکن است اندازه گیری ویتامین B12 را در کنار سایر بررسی ها در نظر بگیرد. داروی دیابت را نباید بدون نظر پزشک قطع کرد.

نوروپاتی دیابتی چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص بر اساس شرح حال، معاینه عصبی و بررسی پاها انجام می شود. پزشک درباره نوع درد، زمان شروع علائم، بی حسی، تعادل، داروها و بیماری های همراه سوال می کند. در افراد مبتلا به دیابت، بررسی منظم نوروپاتی اهمیت دارد؛ زیرا آسیب عصبی ممکن است بدون درد یا علامت واضح پیشرفت کند.

نوار عصب و عضله برای همه بیماران لازم نیست. در نوروپاتی فیبرهای عصبی کوچک، که می تواند با سوزش و درد همراه باشد، نتایج این بررسی ممکن است طبیعی باشد. انتخاب آزمایش ها به الگوی علائم و نظر پزشک بستگی دارد.

هر چند وقت یک بار باید اعصاب پا بررسی شوند؟

بر اساس توصیه های مراقبتی دیابت، ارزیابی نوروپاتی محیطی معمولا از زمان تشخیص دیابت نوع ۲ و پنج سال پس از تشخیص دیابت نوع ۱ آغاز می شود و پس از آن دست کم سالانه تکرار می شود. معاینه پا ممکن است در افراد دارای زخم، کاهش حس محافظتی یا سایر عوامل خطر به دفعات بیشتری نیاز داشته باشد.

درمان نوروپاتی دیابتی

درمان به نوع آسیب عصبی و علائم بیمار بستگی دارد. در حال حاضر درمانی که آسیب عصبی ایجاد شده را در همه بیماران به طور کامل برگرداند در دسترس نیست. با این حال، کنترل عوامل خطر، مراقبت از پاها و درمان مناسب درد و مشکلات اندام های داخلی می تواند به کاهش عوارض و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.

۱. کنترل قند خون و عوامل خطر

تنظیم قند خون در محدوده هدف تعیین شده برای هر بیمار، به ویژه در دیابت نوع ۱، می تواند از ایجاد یا پیشرفت برخی انواع نوروپاتی پیشگیری کند یا آن را به تاخیر بیندازد. در دیابت نوع ۲ نیز کنترل قند خون، فشار خون، چربی های خون و وزن اهمیت دارد؛ هرچند کنترل قند به تنهایی معمولا آسیب عصبی موجود را معکوس نمی کند.

برنامه درمانی باید با توجه به سن، نوع دیابت، خطر افت قند خون، بیماری های قلبی و کلیوی و سایر شرایط بیمار تنظیم شود. فعالیت بدنی متناسب، تغذیه مناسب، ترک دخانیات و مصرف داروها طبق نسخه بخشی از مراقبت هستند.

۲. داروهای درمان درد عصبی

اگر نوروپاتی باعث درد، سوزش یا حساسیت آزار دهنده شود، پزشک ممکن است داروهایی را برای کاهش درد تجویز کند. انتخاب دارو به شدت علائم، بیماری های همراه، تداخلات دارویی، عوارض جانبی و دسترسی به درمان بستگی دارد.

این داروها برای تسکین علائم به کار می روند و درمان قطعی آسیب عصبی محسوب نمی شوند. در صورت ناکافی بودن اثر یا بروز عوارض، پزشک می تواند مقدار دارو را تنظیم کند یا درمان دیگری را انتخاب کند. مصرف خودسرانه دارو توصیه نمی شود.

داروهای مخدر مانند ترامادول و سایر اپیوئیدها به طور معمول برای درمان طولانی مدت درد نوروپاتی دیابتی توصیه نمی شوند؛ زیرا خطر وابستگی و عوارض جدی دارند و گزینه های مناسب تری در بسیاری از بیماران وجود دارد.

۳. درمان نوروپاتی خودکار

درمان نوروپاتی خودکار بر اساس اندام درگیر انتخاب می شود. برای مثال، سرگیجه هنگام برخاستن ممکن است به بررسی فشار خون در حالت خوابیده و ایستاده، بازبینی داروها و اصلاح برنامه مایعات نیاز داشته باشد. در علائم گوارشی، اختلال عملکرد مثانه یا اختلال جنسی، بررسی اختصاصی همان دستگاه و درمان علت های همراه اهمیت دارد.

احساس سیری زودرس یا تهوع مداوم، احتباس ادرار و کاهش آگاهی از افت قند خون باید جدی گرفته شوند. درمان این مشکلات نباید فقط بر اساس فرض وجود نوروپاتی انجام شود؛ زیرا علل دیگری نیز ممکن است مطرح باشند.

مراقبت از پاها در نوروپاتی دیابتی

مراقبت روزانه از پاها یکی از مهم ترین اقدامات برای جلوگیری از زخم و عفونت است. کاهش حس محافظتی ممکن است باعث شود فرد آسیب را احساس نکند؛ به همین دلیل، مشاهده مستقیم پاها اهمیت دارد.

• هر روز کف پا، بین انگشتان و اطراف ناخن ها را از نظر زخم، تاول، ترک، قرمزی یا تورم بررسی کنید.
• از کفش مناسب و اندازه استفاده کنید و داخل کفش را پیش از پوشیدن از نظر وجود جسم خارجی بررسی کنید.
• پاها را با آب ولرم بشویید و به ویژه بین انگشتان را به آرامی خشک کنید.
• برای گرم کردن پاها از کیسه آب داغ، بخاری یا وسایل بسیار گرم استفاده نکنید؛ کاهش حس ممکن است مانع تشخیص سوختگی شود.
• از راه رفتن با پای برهنه، حتی در خانه، پرهیز کنید.
• میخچه یا پینه را خودسرانه با تیغ یا مواد شیمیایی برطرف نکنید.
• در صورت ایجاد زخم، ترشح، تغییر رنگ یا تورم پا، سریع با پزشک تماس بگیرید.

آیا نوروپاتی دیابتی قابل پیشگیری است؟

نمی توان از بروز همه موارد نوروپاتی جلوگیری کرد، اما کنترل مناسب دیابت و سایر عوامل خطر می تواند احتمال بروز یا پیشرفت آن را کاهش دهد. مراقبت های زیر اهمیت دارند:

• تنظیم قند خون بر اساس برنامه درمانی شخصی
• کنترل فشار خون، چربی های خون و وزن
• فعالیت بدنی متناسب با وضعیت پاها و سلامت عمومی
• ترک سیگار و پرهیز از مصرف زیاد الکل
• بررسی کمبود ویتامین B12 یا سایر علل قابل درمان در صورت وجود نشانه یا عامل خطر
• معاینه منظم پا و پیگیری دوره ای با تیم درمان دیابت

پرسش های متداول درباره نوروپاتی دیابتی

آیا سوزش پا همیشه نشانه نوروپاتی دیابتی است؟

خیر. کمبود ویتامین B12، فشار بر اعصاب، مشکلات کمر، بیماری های تیروئید، برخی داروها و اختلالات دیگر نیز می توانند باعث سوزش یا بی حسی شوند. تشخیص باید بر اساس شرح حال و معاینه انجام شود.

آیا نوروپاتی دیابتی درمان قطعی دارد؟

در حال حاضر درمانی که آسیب عصبی ایجاد شده را در همه بیماران به طور کامل برطرف کند وجود ندارد. با این حال، کنترل عوامل خطر، مراقبت از پاها و درمان علائم می تواند به پیشگیری از عوارض و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.

آیا نوروپاتی دیابتی می تواند بدون درد باشد؟

بله. برخی افراد بیشتر دچار کاهش حس یا بی حسی می شوند و درد قابل توجهی ندارند. به همین دلیل، معاینه دوره ای پا و بررسی حس محافظتی حتی در نبود درد اهمیت دارد.

آیا نوروپاتی دیابتی باعث زخم پا می شود؟

نوروپاتی می تواند با کاهش حس محافظتی، خطر آسیب و زخم را افزایش دهد. اختلال خون رسانی و عفونت نیز می توانند به مشکل اضافه شوند. بررسی زودهنگام زخم و مراقبت مناسب احتمال عوارض جدی را کاهش می دهد.

برای تشخیص نوروپاتی دیابتی چه آزمایشی لازم است؟

در بسیاری از موارد، شرح حال و معاینه عصبی و پاها اساس تشخیص هستند. آزمایش خون یا نوار عصب و عضله فقط بر اساس شرایط بیمار و برای بررسی علل دیگر یا موارد غیر معمول درخواست می شود.

آیا کنترل قند خون درد عصبی را از بین می برد؟

کنترل قند خون برای کاهش خطر پیشرفت آسیب عصبی مهم است، اما لزوما درد موجود را برطرف نمی کند. برای کنترل درد ممکن است به درمان اختصاصی و پیگیری پزشکی نیاز باشد.

جمع بندی

نوروپاتی دیابتی یکی از عوارض مهم دیابت است که می تواند اعصاب پاها، دست ها و اندام های داخلی را درگیر کند. سوزش، گزگز، درد و بی حسی از علائم شایع آن هستند، اما بعضی افراد بدون درد و با کاهش حس محافظتی دچار آسیب می شوند. کنترل قند خون و عوامل خطر، بررسی دوره ای اعصاب و پاها، مراقبت روزانه از پا و درمان مناسب علائم می تواند به کاهش عوارض کمک کند.

توجه: این مطلب برای افزایش آگاهی است و جایگزین تشخیص یا توصیه درمانی اختصاصی پزشک نیست. در صورت ایجاد زخم پا، علائم عفونت، ضعف ناگهانی یا علائم عصبی جدید و شدید، ارزیابی پزشکی فوری ضروری است.