بیماری کوشینگ چیست؟ علائم، تشخیص و درمان

بیماری کوشینگ چگونه ایجاد می شود؟

برای درک بیماری کوشینگ ابتدا باید ارتباط میان هیپوفیز، ACTH، غدد فوق کلیوی و کورتیزول را بشناسیم.

بخش	نقش
هیپوتالاموس	با ترشح CRH، هیپوفیز را برای تولید ACTH تحریک می کند.
هیپوفیز	ACTH تولید می کند و از این طریق غدد فوق کلیوی را تحریک می کند.
غدد فوق کلیوی	در پاسخ به ACTH، هورمون کورتیزول تولید می کنند.
کورتیزول	در تنظیم متابولیسم، فشار خون، پاسخ به استرس، سیستم ایمنی و بسیاری از عملکردهای بدن نقش دارد.

در بیماری کوشینگ، سلول های تومور هیپوفیز ACTH بیشتری از حالت طبیعی تولید می کنند. افزایش ACTH باعث می شود غدد فوق کلیوی مقدار زیادی کورتیزول بسازند. افزایش طولانی مدت کورتیزول سپس باعث ایجاد مجموعه ای از علائم و عوارض بیماری کوشینگ می شود.

علت بیماری کوشینگ چیست؟

شایع ترین علت بیماری کوشینگ، وجود یک آدنوم ترشح کننده ACTH در هیپوفیز است. این تومورها معمولا خوش خیم هستند و اغلب اندازه کوچکی دارند.

همه تومورهای هیپوفیز باعث بیماری کوشینگ نمی شوند. در این بیماری، تومور باید از سلول هایی تشکیل شده باشد که ACTH را بیش از حد تولید می کنند.

در برخی موارد، تومور هیپوفیز بسیار کوچک است و حتی ممکن است در MRI معمولی به وضوح دیده نشود. به همین دلیل، تشخیص بیماری کوشینگ همیشه فقط با مشاهده یک توده در MRI امکان پذیر نیست و نتایج آزمایش های هورمونی نیز اهمیت زیادی دارند.

تفاوت بیماری کوشینگ و سندرم کوشینگ چیست؟

ویژگی	سندرم کوشینگ	بیماری کوشینگ
تعریف	مجموعه علائم و عوارض ناشی از افزایش طولانی مدت کورتیزول	نوعی سندرم کوشینگ که ناشی از افزایش ACTH از هیپوفیز است
منشا	می تواند دارویی، هیپوفیزی، آدرنال یا ناشی از ACTH نابجا باشد	معمولا تومور ترشح کننده ACTH در هیپوفیز
ACTH	بسته به علت می تواند پایین، طبیعی یا بالا باشد	معمولا بالا یا نامتناسب با سطح کورتیزول است
کورتیزول	افزایش یافته یا اثر آن بیش از حد است	به علت تحریک بیش از حد غدد فوق کلیوی افزایش می یابد
درمان اصلی در نوع هیپوفیزی	وابسته به علت زمینه ای	برداشتن تومور هیپوفیز با جراحی

بنابراین، اصطلاح «بیماری کوشینگ» را نباید برای تمام موارد افزایش کورتیزول به کار برد. برای آشنایی با علل مختلف افزایش کورتیزول و انواع سندرم کوشینگ، می توانید به صفحه سندرم کوشینگ در سایت مراجعه کنید.

علائم بیماری کوشینگ چیست؟

علائم بیماری کوشینگ عمدتا به دلیل افزایش طولانی مدت کورتیزول ایجاد می شوند. شدت علائم می تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد و معمولا با گذشت زمان بیشتر می شود.

علامت	توضیح
افزایش وزن	افزایش چربی به ویژه در شکم، صورت و قسمت بالایی بدن
صورت گرد	افزایش چربی صورت و گرد شدن ظاهر صورت
تجمع چربی پشت گردن	افزایش بافت چربی در ناحیه پشت گردن و بالای شانه ها
ضعف عضلانی	به ویژه ضعف عضلات ران و بازو که می تواند بالا رفتن از پله یا بلند شدن از صندلی را دشوار کند
ترک های پوستی	ترک های پوستی پهن و قرمز یا ارغوانی، به ویژه روی شکم، ران ها و بازوها
کبودی آسان	پوست نازک تر شده و ممکن است با ضربه های کوچک کبود شود
افزایش فشار خون	کورتیزول بالا می تواند باعث افزایش فشار خون شود
افزایش قند خون	کورتیزول می تواند حساسیت به انسولین را کاهش داده و قند خون را افزایش دهد
اختلالات قاعدگی	در زنان ممکن است قاعدگی نامنظم یا قطع شود
افزایش موهای زائد	در برخی زنان افزایش موهای صورت و بدن دیده می شود
اختلالات خلقی	اضطراب، افسردگی، تحریک پذیری یا تغییرات خلقی ممکن است ایجاد شود
پوکی استخوان	افزایش طولانی مدت کورتیزول می تواند تراکم استخوان را کاهش دهد

آیا بیماری کوشینگ فقط باعث افزایش وزن می شود؟

خیر. افزایش وزن یکی از علائم شناخته شده بیماری کوشینگ است، اما این بیماری فقط یک مشکل مربوط به وزن نیست. ضعف عضلات، نازک شدن پوست، کبودی آسان، ترک های پوستی پهن، فشار خون بالا، افزایش قند خون، اختلالات قاعدگی، کاهش تراکم استخوان و تغییرات خلقی نیز می توانند از نشانه های مهم بیماری باشند.

وجود چند علامت به صورت همزمان و پیشرفت تدریجی آنها می تواند احتمال اختلالات ناشی از افزایش کورتیزول را بیشتر کند. با این حال، بسیاری از این علائم در بیماری های دیگر نیز دیده می شوند و تشخیص بیماری کوشینگ تنها بر اساس علائم امکان پذیر نیست.

بیماری کوشینگ چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص بیماری کوشینگ معمولا در دو مرحله انجام می شود:

1. ابتدا باید مشخص شود که بیمار واقعا دچار افزایش غیر طبیعی کورتیزول یا همان سندرم کوشینگ است.
2. پس از تایید افزایش کورتیزول، باید علت آن مشخص شود و معلوم شود که منشا افزایش ACTH، هیپوفیز است یا علت دیگری دارد.

آزمایش های اولیه برای بررسی سندرم کوشینگ می توانند شامل اندازه گیری کورتیزول آزاد ادرار 24 ساعته، کورتیزول بزاقی آخر شب و تست سرکوب با دگزامتازون باشند. انتخاب آزمایش مناسب به شرایط بیمار بستگی دارد.

بنابراین، آزمایش ACTH یا MRI هیپوفیز به تنهایی آزمایش اولیه برای اثبات سندرم کوشینگ نیستند. ابتدا باید افزایش کورتیزول تایید شود و سپس برای پیدا کردن علت آن بررسی های تکمیلی انجام شود.

نقش ACTH در تشخیص بیماری کوشینگ

پس از تایید افزایش کورتیزول، اندازه گیری ACTH خون به مشخص شدن منشا بیماری کمک می کند.

ACTH	احتمال مطرح
پایین	علت وابسته به خود غده فوق کلیوی بیشتر مطرح است.
طبیعی یا بالا	علت وابسته به ACTH مانند بیماری کوشینگ یا ترشح نابجای ACTH مطرح می شود.

در بیماری کوشینگ، تومور هیپوفیز ACTH تولید می کند و از طریق آن غدد فوق کلیوی را برای تولید کورتیزول تحریک می کند. در مقابل، برخی تومورهای خارج از هیپوفیز نیز می توانند ACTH تولید کنند که به آن ترشح نابجای ACTH گفته می شود.

آیا MRI هیپوفیز بیماری کوشینگ را تشخیص می دهد؟

MRI هیپوفیز یکی از مهم ترین بررسی ها برای پیدا کردن تومور هیپوفیز پس از تایید یک علت وابسته به ACTH است، اما MRI به تنهایی برای تشخیص بیماری کوشینگ کافی نیست.

تومورهای ایجاد کننده بیماری کوشینگ اغلب کوچک هستند و ممکن است در MRI دیده نشوند. از طرف دیگر، ممکن است یک ضایعه کوچک در هیپوفیز دیده شود که لزوما علت افزایش ACTH نباشد.

به همین دلیل، پزشک باید نتیجه MRI را در کنار آزمایش های هورمونی و سایر شواهد بالینی تفسیر کند.

نمونه برداری از سینوس پتروزال چیست؟

اگر آزمایش ها نشان دهند که افزایش کورتیزول وابسته به ACTH است، اما مشخص نباشد ACTH از هیپوفیز تولید می شود یا از یک تومور خارج از هیپوفیز، ممکن است پزشک نمونه برداری از سینوس پتروزال یا IPSS را پیشنهاد کند.

در این روش، نمونه خون از وریدهایی که خون هیپوفیز را تخلیه می کنند گرفته می شود و سطح ACTH با نمونه خون محیطی مقایسه می شود. اختلاف معنی دار ACTH بین این دو محل می تواند به نفع منشا هیپوفیزی باشد.

این آزمایش برای همه بیماران لازم نیست و معمولا در مواردی استفاده می شود که تشخیص منشا ACTH با روش های معمول روشن نباشد.

درمان بیماری کوشینگ چیست؟

هدف اصلی درمان، از بین بردن منبع تولید بیش از حد ACTH و در نتیجه کنترل افزایش کورتیزول است.

جراحی تومور هیپوفیز

درمان اصلی و انتخاب اول بیماری کوشینگ، برداشتن تومور هیپوفیز با جراحی است. این عمل معمولا به روش ترانس اسفنوئیدال انجام می شود؛ یعنی جراح از مسیر بینی و سینوس های اطراف به ناحیه هیپوفیز دسترسی پیدا می کند.

جراحی بهتر است توسط جراح و مرکز دارای تجربه کافی در جراحی تومورهای هیپوفیز انجام شود. در تومورهای کوچک، میزان موفقیت جراحی در مراکز باتجربه می تواند بالا باشد، اما احتمال موفقیت به اندازه و محل تومور و شرایط بیمار بستگی دارد.

بعد از جراحی چه اتفاقی برای کورتیزول می افتد؟

پس از برداشتن موفق تومور، تولید ACTH ممکن است برای مدتی کاهش قابل توجهی پیدا کند. در نتیجه غدد فوق کلیوی که برای مدت طولانی تحت تحریک بوده اند ممکن است بلافاصله نتوانند مقدار کافی کورتیزول تولید کنند.

به همین دلیل، برخی بیماران پس از جراحی به صورت موقت به درمان جایگزینی با گلوکوکورتیکوئید نیاز دارند. سپس عملکرد محور هیپوتالاموس، هیپوفیز و غده فوق کلیوی به صورت دوره ای بررسی می شود تا زمان مناسب برای کاهش و قطع دارو مشخص شود.

اگر جراحی بیماری کوشینگ موفق نباشد چه می شود؟

در برخی بیماران ممکن است پس از جراحی هنوز افزایش کورتیزول ادامه داشته باشد یا بیماری در ماه ها یا سال های بعد عود کند. در این شرایط، درمان بر اساس شدت بیماری، وضعیت تومور، نتیجه جراحی قبلی و شرایط عمومی بیمار انتخاب می شود.

روش درمان	چه زمانی ممکن است استفاده شود؟
جراحی مجدد هیپوفیز	در صورت باقی ماندن تومور یا وجود شواهد مناسب برای جراحی مجدد
پرتودرمانی یا رادیوسرجری	در برخی موارد بیماری پایدار یا عود کننده پس از جراحی
داروهای کنترل کننده کورتیزول	برای کنترل افزایش کورتیزول در صورت باقی ماندن بیماری، غیر ممکن بودن جراحی یا در فاصله تا اثر درمان های دیگر
داروهای هدف گیرنده هیپوفیز	در برخی بیماران مبتلا به بیماری پایدار یا عود کننده
برداشتن هر دو غده فوق کلیوی	در شرایط خاص و شدید که سایر روش ها کافی نباشند

داروهایی مانند مهارکننده های تولید کورتیزول یا برخی داروهای هدف گیرنده های هیپوفیز می توانند در شرایط مشخص مورد استفاده قرار گیرند. انتخاب دارو به وضعیت بیمار و هدف درمان بستگی دارد و نیازمند پیگیری دقیق متخصص غدد است.

آیا بیماری کوشینگ بعد از درمان عود می کند؟

بله. حتی پس از درمان موفق، امکان عود بیماری کوشینگ وجود دارد. به همین دلیل، طبیعی شدن کورتیزول پس از جراحی به معنی پایان کامل پیگیری پزشکی نیست.

پزشک ممکن است در طول پیگیری از آزمایش های مربوط به کورتیزول و در صورت نیاز تصویربرداری استفاده کند تا در صورت بازگشت بیماری، آن را در مراحل اولیه شناسایی کند.

در صورت عود بیماری، بسته به شرایط ممکن است جراحی مجدد، پرتودرمانی، دارودرمانی یا سایر روش های درمانی مورد استفاده قرار گیرد.

آیا عوارض بیماری کوشینگ بعد از درمان از بین می روند؟

با کنترل کورتیزول، بسیاری از علائم بیماری به تدریج بهتر می شوند، اما سرعت بهبود همه عوارض یکسان نیست. برخی مشکلات مانند فشار خون بالا، اختلال قند خون، ضعف عضلانی، اختلالات خلقی و کاهش تراکم استخوان ممکن است برای مدتی پس از درمان نیاز به پیگیری و درمان جداگانه داشته باشند.

به همین دلیل، درمان بیماری کوشینگ فقط به برداشتن تومور محدود نمی شود و کنترل عوارض ناشی از افزایش طولانی مدت کورتیزول نیز اهمیت دارد.

بیماری کوشینگ در کودکان

بیماری کوشینگ در کودکان نیز ممکن است رخ دهد، اما یک بیماری نادر است. در کودکان، افزایش وزن همراه با کاهش سرعت رشد قدی می تواند یکی از نشانه های مهمی باشد که توجه پزشک را به اختلالات افزایش کورتیزول جلب می کند.

تشخیص بیماری کوشینگ در کودکان باید توسط تیم پزشکی دارای تجربه در بیماری های غدد کودکان انجام شود، زیرا تفسیر برخی آزمایش های هورمونی در کودکان با بزرگسالان تفاوت دارد.

چه زمانی باید برای بیماری کوشینگ به متخصص غدد مراجعه کرد؟

اگر چند علامت سازگار با افزایش کورتیزول به صورت همزمان وجود داشته باشد، به ویژه اگر علائم به تدریج تشدید شوند، مراجعه به متخصص غدد می تواند ضروری باشد.

• افزایش وزن غیر معمول همراه با تجمع چربی در شکم و صورت
• ضعف قابل توجه عضلات ران و بازو
• ترک های پوستی پهن و ارغوانی
• کبودی آسان و نازک شدن پوست
• فشار خون بالا یا افزایش قند خون بدون علت واضح
• اختلالات قاعدگی یا افزایش موهای زائد در زنان
• کاهش تراکم استخوان یا شکستگی های غیر معمول
• ترکیبی از علائم فوق همراه با تغییرات خلقی یا ضعف شدید

البته وجود این علائم به معنی ابتلا به بیماری کوشینگ نیست و تشخیص باید با بررسی پزشکی و آزمایش های مناسب انجام شود.

خلاصه بیماری کوشینگ

موضوع	خلاصه
بیماری کوشینگ چیست؟	نوعی سندرم کوشینگ ناشی از تولید بیش از حد ACTH توسط هیپوفیز است.
علت اصلی	معمولا آدنوم ترشح کننده ACTH در هیپوفیز
نتیجه افزایش ACTH	تحریک غدد فوق کلیوی و افزایش تولید کورتیزول
علائم مهم	افزایش وزن مرکزی، صورت گرد، ضعف عضلانی، ترک های پوستی، کبودی آسان، فشار خون و افزایش قند خون
تشخیص	تایید افزایش کورتیزول و سپس تعیین وابستگی به ACTH و منشا آن
MRI	برای پیدا کردن تومور هیپوفیز استفاده می شود، اما به تنهایی تشخیص را قطعی نمی کند.
درمان اصلی	جراحی ترانس اسفنوئیدال تومور هیپوفیز
در صورت شکست یا عود	جراحی مجدد، پرتودرمانی، دارودرمانی یا در شرایط خاص برداشتن هر دو غده فوق کلیوی
پیگیری	برای بررسی عود بیماری و بازگشت عملکرد طبیعی محور هورمونی ضروری است.

سوالات متداول درباره بیماری کوشینگ

بیماری کوشینگ چیست؟

بیماری کوشینگ نوعی سندرم کوشینگ است که در اثر ترشح بیش از حد ACTH از هیپوفیز ایجاد می شود. افزایش ACTH باعث تحریک غدد فوق کلیوی و افزایش تولید کورتیزول می شود.

تفاوت بیماری کوشینگ و سندرم کوشینگ چیست؟

سندرم کوشینگ به مجموعه علائم و عوارض ناشی از افزایش طولانی مدت کورتیزول گفته می شود و می تواند علل مختلفی داشته باشد. بیماری کوشینگ نوعی از سندرم کوشینگ است که علت آن معمولا یک تومور ترشح کننده ACTH در هیپوفیز است.

آیا بیماری کوشینگ همان تومور هیپوفیز است؟

بیماری کوشینگ معمولا به دلیل یک آدنوم ترشح کننده ACTH در هیپوفیز ایجاد می شود، اما هر تومور هیپوفیز باعث بیماری کوشینگ نمی شود. تومور باید ACTH را بیش از حد تولید کند تا باعث افزایش کورتیزول شود.

آیا MRI هیپوفیز برای تشخیص بیماری کوشینگ کافی است؟

خیر. MRI برای پیدا کردن تومور هیپوفیز اهمیت دارد، اما به تنهایی بیماری کوشینگ را تشخیص نمی دهد. ابتدا باید افزایش کورتیزول تایید شود و سپس با بررسی ACTH و در صورت نیاز آزمایش ها و روش های تخصصی تر، منشا افزایش ACTH مشخص شود.

درمان اصلی بیماری کوشینگ چیست؟

در صورت وجود تومور قابل برداشت، درمان اصلی بیماری کوشینگ جراحی ترانس اسفنوئیدال برای برداشتن آدنوم هیپوفیز است. این جراحی بهتر است توسط جراح با تجربه در تومورهای هیپوفیز انجام شود.

آیا بعد از جراحی بیماری کوشینگ باید کورتون مصرف کرد؟

در بسیاری از بیمارانی که جراحی موفق بوده است، ممکن است برای مدتی تولید طبیعی کورتیزول کاهش پیدا کند و پزشک داروی گلوکوکورتیکوئیدی تجویز کند. مدت مصرف به وضعیت محور هورمونی و نتایج آزمایش های پیگیری بستگی دارد و نباید دارو خودسرانه قطع شود.

آیا بیماری کوشینگ قابل درمان است؟

بله. در بسیاری از بیماران می توان با درمان مناسب، منبع تولید بیش از حد ACTH را کنترل کرد. با این حال، احتمال باقی ماندن بیماری یا عود در آینده وجود دارد و پیگیری طولانی مدت اهمیت دارد.

آیا بیماری کوشینگ می تواند دوباره عود کند؟

بله. بیماری کوشینگ حتی پس از درمان موفق می تواند عود کند. به همین دلیل، بیماران معمولا به پیگیری طولانی مدت و بررسی دوره ای وضعیت کورتیزول نیاز دارند.

مطالب بیشتر

• علائم و نشانه های اختلالات غده هیپوفیز | دکتر نسرین عسگری فوق غدد
• آدنوم هیپوفیز چیست؟ | علائم، تشخیص و درمان تومورهای خوش خیم
• پرولاکتینوما | علائم، آزمایش ها و درمان افزایش هورمون پرولاکتین
• غده هیپوفیز
• کم کاری هیپوفیز چیست؟ علائم، علل، تشخیص و درمان
• آکرومگالی چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان
• آزمایش های هورمونی هیپوفیز چیست؟ بررسی هورمون ها و نتایج
• سندرم شیهان چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان
• سلای خالی (Empty Sella) چیست؟ علائم، علل و درمان