اختلالات دمای بدن چیست؟ نقش هیپوتالاموس در تنظیم دما

اختلالات دمای بدن چیست؟ نقش هیپوتالاموس در تنظیم دما

نقش هیپوتالاموس در تنظیم دما

دمای بدن انسان به طور مداوم در حال تغییر است، اما بدن تلاش می کند دمای داخلی را در محدوده ای مناسب برای فعالیت طبیعی سلول ها و اندام ها حفظ کند. هیپوتالاموس یکی از مهم ترین بخش های مغز در این فرایند است و با دریافت اطلاعات مربوط به دمای بدن، پاسخ هایی مانند لرز، تعریق، تغییر جریان خون پوست و تغییر تولید گرما را هماهنگ می کند.

اختلال در تنظیم دمای بدن می تواند به شکل تب، افزایش غیرطبیعی دمای بدن، هیپرترمی، هیپوترمی یا احساس غیرطبیعی گرما و سرما ظاهر شود. البته احساس گرما یا سرما همیشه به معنی تغییر واقعی دمای مرکزی بدن نیست و گاهی به علت تغییرات هورمونی، بیماری های متابولیک یا اختلال در درک دما ایجاد می شود.

نکته مهم: تب با هیپرترمی یکسان نیست. در تب، نقطه تنظیم دمای بدن در هیپوتالاموس به سطح بالاتری منتقل می شود؛ اما در هیپرترمی، دمای بدن بدون افزایش این نقطه تنظیم بالا می رود.

تنظیم دمای بدن چیست؟

بدن انسان برای عملکرد طبیعی به یک دمای داخلی نسبتا پایدار نیاز دارد. تولید گرما در بدن عمدتا از فعالیت متابولیک اندام ها و فعالیت عضلات ایجاد می شود و در مقابل، بدن از طریق پوست و سایر سازوکارها گرما را از دست می دهد.

تنظیم دمای بدن حاصل تعادل بین تولید گرما و دفع گرما است. هنگامی که بدن سرد می شود، سازوکارهایی برای افزایش تولید گرما و کاهش اتلاف گرما فعال می شوند. هنگامی که بدن بیش از حد گرم می شود، برعکس، دفع گرما افزایش پیدا می کند.

وضعیت بدن پاسخ اصلی بدن هدف
دمای بدن پایین می آید لرز، تنگ شدن عروق پوست، افزایش تولید گرما افزایش و حفظ دمای بدن
دمای بدن بالا می رود تعریق، گشاد شدن عروق پوست، افزایش دفع گرما کاهش دمای بدن
تب ایجاد می شود افزایش نقطه تنظیم هیپوتالاموس رسیدن دمای بدن به نقطه تنظیم جدید
هیپرترمی ایجاد می شود تولید یا دریافت گرما بیشتر از توان دفع آن است دمای بدن بدون تغییر set point بالا می رود

هیپوتالاموس چگونه دمای بدن را کنترل می کند؟

هیپوتالاموس یک ساختار کوچک اما بسیار مهم در مغز است که در تنظیم بسیاری از عملکردهای حیاتی بدن نقش دارد. تنظیم دمای بدن یکی از مهم ترین وظایف آن است.

هیپوتالاموس اطلاعات مربوط به دما را از گیرنده های حساس به دما در خود مغز و همچنین از پوست، نخاع و بخش هایی از بدن دریافت می کند. سپس بر اساس این اطلاعات، مجموعه ای از پاسخ های عصبی، خودکار، رفتاری و هورمونی را فعال می کند.

ناحیه preoptic و بخش قدامی هیپوتالاموس نقش بسیار مهمی در هماهنگی تنظیم دمای بدن دارد. این ناحیه می تواند بین وضعیت فعلی دمای بدن و محدوده مورد نظر مقایسه ایجاد کرده و پاسخ مناسب را فعال کند.

سیستم پاسخ به سرما پاسخ به گرما
عروق پوست تنگ شدن عروق و کاهش دفع گرما گشاد شدن عروق و افزایش دفع گرما
عضلات لرز و افزایش تولید گرما کاهش فعالیت تولیدکننده گرما
غدد عرق کاهش تعریق افزایش تعریق
رفتار پوشیدن لباس بیشتر و رفتن به محیط گرم کاهش لباس و رفتن به محیط خنک
متابولیسم افزایش تولید گرما در شرایط لازم کاهش تولید گرما

دمای طبیعی بدن چند درجه است؟

عدد 37 درجه سانتی گراد معمولا به عنوان دمای مرجع بدن بیان می شود، اما دمای طبیعی یک عدد ثابت نیست. دمای بدن بین افراد مختلف و حتی در یک فرد در طول شبانه روز تغییر می کند.

دمای بدن معمولا در ساعات ابتدایی صبح پایین تر و در اواخر بعدازظهر و اوایل شب بالاتر است. محل اندازه گیری نیز بر عدد ثبت شده تاثیر دارد؛ بنابراین مقایسه دو عدد دما زمانی دقیق تر است که با روش و محل اندازه گیری یکسان انجام شده باشد.

عامل تاثیر احتمالی بر دمای اندازه گیری شده
زمان شبانه روز دمای صبح معمولا کمتر و دمای عصر بیشتر است
محل اندازه گیری دمای دهانی، گوشی، پیشانی و مقعدی می توانند متفاوت باشند
فعالیت بدنی می تواند دمای بدن را افزایش دهد
محیط گرما یا سرمای شدید می تواند بر دمای بدن اثر بگذارد
بیماری و التهاب ممکن است باعث تب یا تغییرات دیگر دمای بدن شود

بدن چگونه هنگام سرما گرم می شود؟

وقتی بدن در معرض سرما قرار می گیرد یا دمای داخلی آن کاهش پیدا می کند، هیپوتالاموس مجموعه ای از پاسخ ها را فعال می کند.

1. تنگ شدن عروق پوست

عروق خونی پوست تنگ می شوند تا جریان خون نزدیک سطح پوست کاهش پیدا کند. این کار باعث می شود گرمای کمتری از سطح بدن دفع شود.

2. لرز

لرز شامل انقباضات سریع و غیرارادی عضلات است که باعث افزایش تولید گرما می شود. لرز یکی از پاسخ های مهم بدن به کاهش دما است.

3. افزایش تولید متابولیک گرما

بدن می تواند با افزایش فعالیت متابولیک و فعال کردن مسیرهای عصبی و هورمونی، تولید گرما را افزایش دهد. بافت چربی قهوه ای نیز در برخی شرایط در تولید گرما نقش دارد.

4. تغییر رفتار

تنظیم دمای بدن فقط یک فرایند خودکار نیست. مغز باعث ایجاد رفتارهایی مانند پوشیدن لباس بیشتر، نزدیک شدن به منبع گرما یا کاهش تماس با محیط سرد نیز می شود.

بدن چگونه هنگام گرما خنک می شود؟

وقتی دمای بدن افزایش پیدا می کند، بدن باید گرمای اضافی را دفع کند. مهم ترین پاسخ ها عبارتند از:

  • گشاد شدن عروق پوست: خون بیشتری به سطح پوست می رسد و امکان دفع گرما افزایش پیدا می کند.
  • تعریق: تبخیر عرق از سطح پوست یکی از مهم ترین روش های دفع گرما در انسان است.
  • کاهش تولید گرما: فعالیت هایی که تولید گرما را افزایش می دهند کاهش پیدا می کنند.
  • پاسخ های رفتاری: فرد به صورت ناخودآگاه به دنبال محیط خنک تر می رود یا فعالیت خود را کاهش می دهد.

هیپوتالاموس این پاسخ ها را به صورت هماهنگ کنترل می کند تا دمای مرکزی بدن در محدوده مناسب باقی بماند.

تب چیست و چه ارتباطی با هیپوتالاموس دارد؟

تب افزایش دمای بدن در نتیجه بالا رفتن نقطه تنظیم دمایی هیپوتالاموس است. در بسیاری از موارد، عفونت باعث فعال شدن سیستم ایمنی و آزاد شدن مواد التهابی می شود که در نهایت از طریق مسیرهای مختلف، نقطه تنظیم دمایی هیپوتالاموس را افزایش می دهند.

هنگامی که نقطه تنظیم جدید بالاتر می رود، بدن ممکن است حتی در حالی که دمای واقعی آن هنوز پایین تر از این نقطه است، احساس سرما کند. به همین دلیل فرد مبتلا به تب ممکن است دچار لرز و احساس سرمای شدید شود.

بدن با تنگ کردن عروق پوست و ایجاد لرز، تلاش می کند دمای خود را به نقطه تنظیم جدید برساند. پس از کاهش نقطه تنظیم، مثلا با برطرف شدن تب، بدن می تواند با تعریق و گشاد شدن عروق پوست گرمای اضافی را دفع کند.

تفاوت تب و هیپرترمی چیست؟

این دو اصطلاح گاهی به جای یکدیگر استفاده می شوند، اما از نظر فیزیولوژیک یکسان نیستند.

ویژگی تب هیپرترمی
نقطه تنظیم هیپوتالاموس افزایش پیدا می کند معمولا افزایش پیدا نمی کند
مکانیسم اصلی پاسخ تنظیمی بدن تولید یا دریافت گرما بیشتر از توان دفع آن
عفونت یکی از علل شایع لزومی ندارد وجود داشته باشد
لرز ممکن است وجود داشته باشد معمولا سازوکار اصلی نیست
نمونه تب ناشی از عفونت گرمازدگی شدید یا برخی واکنش های دارویی

در تب، هیپوتالاموس عملا دمای بالاتر را به عنوان نقطه تنظیم جدید می پذیرد؛ در حالی که در هیپرترمی، افزایش دما خارج از این تنظیم رخ می دهد.

هیپرترمی چیست؟

هیپرترمی به افزایش دمای بدن بدون بالا رفتن نقطه تنظیم هیپوتالاموس گفته می شود. در این وضعیت، مقدار گرمای تولید شده یا دریافت شده از محیط از توانایی بدن برای دفع گرما بیشتر می شود.

قرار گرفتن طولانی مدت در محیط بسیار گرم، فعالیت بدنی شدید در گرمای زیاد، کم آبی شدید و برخی داروها یا شرایط پزشکی می توانند در ایجاد افزایش خطرناک دمای بدن نقش داشته باشند.

هیپرترمی شدید، به ویژه هنگامی که با اختلال هوشیاری یا علائم عصبی همراه باشد، می تواند یک وضعیت اورژانسی باشد.

هیپوترمی چیست؟

هیپوترمی به کاهش دمای مرکزی بدن به 35 درجه سانتی گراد یا کمتر گفته می شود. هیپوترمی معمولا زمانی ایجاد می شود که دفع گرما از تولید گرما بیشتر شود، اما گاهی بیماری های زمینه ای نیز می توانند فرد را مستعد کاهش دمای بدن کنند.

مرحله علائم احتمالی
هیپوترمی خفیف لرز، احساس سرما، کاهش مهارت حرکتی
هیپوترمی متوسط اختلال حرکتی، گیجی، کاهش هوشیاری و کند شدن پاسخ ها
هیپوترمی شدید قطع لرز، اختلال شدید هوشیاری، کاهش تنفس و ضربان قلب و خطر مرگ

نکته مهم این است که با پیشرفت هیپوترمی ممکن است لرز متوقف شود. بنابراین قطع شدن لرز لزوما نشانه بهتر شدن وضعیت نیست و می تواند نشانه پیشرفت هیپوترمی باشد.

چه بیماری هایی می توانند باعث اختلال در تنظیم دمای بدن شوند؟

اختلالات دمای بدن همیشه ناشی از یک مشکل مستقیم در هیپوتالاموس نیستند. بیماری های هورمونی، متابولیک، عصبی، عفونی و دارویی نیز می توانند بر تعادل تولید و دفع گرما اثر بگذارند.

بیماری یا وضعیت ارتباط احتمالی با دمای بدن
کم کاری تیروئید کاهش متابولیسم و افزایش تمایل به احساس سرما و در برخی موارد هیپوترمی
پرکاری تیروئید افزایش تولید گرما و احساس گرما و تعریق
اختلالات هیپوتالاموس ممکن است توانایی تنظیم دمای بدن را مختل کنند
اختلالات هیپوفیز در صورت ایجاد کمبود هورمون های مرتبط می توانند بر تنظیم دما اثر بگذارند
نارسایی آدرنال ممکن است با اختلالات متابولیک و احساس ضعف و تغییر تحمل دما همراه باشد
هیپوگلیسمی ممکن است با تعریق، لرزش و احساس غیرطبیعی گرما یا سرما همراه شود
عفونت ها یکی از علل مهم تب
داروها و مواد خاص برخی داروها می توانند بر تولید گرما، دفع گرما یا تنظیم مرکزی دما اثر بگذارند

کم کاری تیروئید و احساس سرمای مداوم

یکی از ارتباطات مهم بین غدد درون ریز و تنظیم دمای بدن، رابطه هورمون های تیروئیدی با تولید گرما است.

هورمون تیروئید برای تنظیم طبیعی متابولیسم و تولید گرما اهمیت دارد. در کم کاری تیروئید، کاهش فعالیت متابولیک می تواند باعث شود فرد نسبت به گذشته بیشتر احساس سرما کند. در موارد شدید کم کاری تیروئید، به ویژه در شرایط خاص، هیپوترمی نیز ممکن است ایجاد شود.

به همین دلیل، اگر احساس سرمای مداوم و غیرمعمول همراه با علائمی مانند خستگی، افزایش وزن، خشکی پوست، یبوست یا کاهش تحمل فعالیت باشد، بررسی عملکرد تیروئید می تواند اهمیت داشته باشد.

هورمون تیروئید یکی از اجزای مهم سیستم تنظیم تولید گرما است و در کم کاری شدید تیروئید، هیپوترمی می تواند ایجاد شود.

پرکاری تیروئید و احساس گرمای غیرطبیعی

در پرکاری تیروئید، افزایش فعالیت متابولیک بدن می تواند تولید گرما را افزایش دهد. به همین دلیل برخی افراد مبتلا به پرکاری تیروئید نسبت به گرما تحمل کمتری دارند و بیشتر عرق می کنند.

احساس گرمای مداوم به تنهایی به معنی پرکاری تیروئید نیست و علل متعددی دارد. اما اگر این علامت همراه با کاهش وزن، تپش قلب، لرزش دست، اضطراب، افزایش دفعات دفع یا سایر علائم پرکاری تیروئید باشد، بررسی پزشکی لازم است.

اختلالات هیپوتالاموس چگونه می توانند دمای بدن را تغییر دهند؟

از آنجا که هیپوتالاموس مرکز اصلی هماهنگی تنظیم دمای بدن است، آسیب یا اختلال عملکرد برخی نواحی آن می تواند توانایی بدن برای حفظ دمای مناسب را مختل کند.

بسته به محل و شدت اختلال، ممکن است فرد دچار افزایش دمای بدن، کاهش دمای بدن یا ناتوانی در تنظیم مناسب دما در برابر تغییرات محیطی شود.

اختلالات هیپوتالاموس ممکن است در اثر بیماری های عصبی، تومورها، آسیب مغزی، جراحی، التهاب یا برخی اختلالات دیگر ایجاد شوند. تشخیص علت به مجموعه علائم و یافته های بالینی وابسته است و در صورت شک به بیماری هیپوتالاموس ممکن است بررسی های هورمونی و تصویربرداری لازم باشد.

آیا احساس سرما همیشه به معنی پایین بودن دمای بدن است؟

خیر. احساس سرما با کاهش واقعی دمای مرکزی بدن یکی نیست.

برای مثال، فردی ممکن است در یک اتاق با دمای طبیعی احساس سرما کند، در حالی که دمای بدن او طبیعی باشد. کم کاری تیروئید، برخی بیماری های متابولیک، کاهش وزن شدید، کمبود انرژی، اختلالات هورمونی و عوامل دیگری می توانند تحمل فرد نسبت به سرما را تغییر دهند.

بنابراین در بررسی احساس سرمای مداوم، اندازه گیری دمای بدن و توجه به سایر علائم اهمیت دارد.

آیا احساس گرما همیشه به معنی تب است؟

خیر. احساس گرما می تواند در حالی وجود داشته باشد که دمای بدن طبیعی است.

تغییرات هورمونی، پرکاری تیروئید، یائسگی، اضطراب، فعالیت بدنی، محیط گرم، برخی داروها و عوامل دیگر می توانند باعث احساس گرما یا تعریق شوند.

برای تشخیص تب، بهتر است دمای بدن با یک دماسنج اندازه گیری شود و صرفا بر اساس احساس گرما درباره وجود تب قضاوت نشود.

تفاوت احساس گرما با افزایش واقعی دمای بدن

وضعیت دمای بدن مثال
احساس گرما بدون افزایش دما ممکن است طبیعی باشد گرگرفتگی، اضطراب یا تغییرات هورمونی
تب افزایش یافته عفونت یا بیماری التهابی
هیپرترمی ممکن است به شدت افزایش یابد گرمازدگی شدید یا برخی شرایط دارویی
هیپوترمی 35 درجه یا کمتر قرار گرفتن در سرما یا برخی بیماری های زمینه ای

چه زمانی اختلال دمای بدن نیاز به بررسی پزشکی دارد؟

اگر تغییرات دمای بدن مکرر، شدید یا بدون علت مشخص باشند، بهتر است علت آن بررسی شود. به ویژه در شرایط زیر مراجعه پزشکی اهمیت بیشتری دارد:

  • تب مکرر یا طولانی بدون علت مشخص
  • احساس سرمای شدید و مداوم بدون قرار گرفتن در محیط سرد
  • دمای بدن 35 درجه سانتی گراد یا کمتر
  • افزایش شدید دمای بدن
  • تغییر دمای بدن همراه با گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
  • تغییر دما همراه با ضعف شدید یا غش
  • احساس گرما یا سرما همراه با کاهش یا افزایش غیرقابل توضیح وزن
  • احساس گرما همراه با تپش قلب و لرزش
  • احساس سرما همراه با خستگی، یبوست و خشکی پوست
  • اختلالات دمایی در فردی که سابقه بیماری هیپوتالاموس، هیپوفیز یا تیروئید دارد
هشدار: دمای مرکزی 35 درجه سانتی گراد یا کمتر با هیپوترمی سازگار است. هیپوترمی متوسط تا شدید می تواند باعث اختلال هوشیاری، کاهش تنفس و مشکلات قلبی شود و نیازمند ارزیابی و درمان فوری است.

دمای بدن و ارتباط آن با هیپوتالاموس؛ جمع بندی

وضعیت نقش هیپوتالاموس نکته مهم
دمای طبیعی حفظ تعادل تولید و دفع گرما دمای بدن در طول شبانه روز تغییر طبیعی دارد
تب افزایش نقطه تنظیم دمایی اغلب در پاسخ به عفونت یا التهاب ایجاد می شود
هیپرترمی افزایش دما بدون افزایش set point می تواند در گرمای شدید و برخی شرایط پزشکی خطرناک شود
هیپوترمی دمای مرکزی 35 درجه یا کمتر کاهش تولید گرما یا افزایش دفع گرما
اختلال هیپوتالاموس اختلال در هماهنگی پاسخ های تنظیم دما ممکن است با افزایش یا کاهش غیرطبیعی دما همراه باشد
کم کاری تیروئید اثر غیرمستقیم از طریق کاهش متابولیسم و تولید گرما احساس سرما یکی از علائم شایع است
پرکاری تیروئید افزایش تولید متابولیک گرما احساس گرما و تعریق ممکن است افزایش یابد

سوالات متداول درباره اختلالات دمای بدن و هیپوتالاموس

هیپوتالاموس چه نقشی در تنظیم دمای بدن دارد؟

هیپوتالاموس مرکز اصلی هماهنگی تنظیم دمای بدن است. این بخش از مغز اطلاعات مربوط به دما را دریافت می کند و با فعال کردن پاسخ هایی مانند لرز، تعریق، تغییر جریان خون پوست و تغییر تولید گرما، دمای داخلی بدن را تنظیم می کند.

آیا تب به دلیل مشکل در هیپوتالاموس ایجاد می شود؟

تب معمولا به دلیل تغییر تنظیم شده نقطه تنظیم دمای هیپوتالاموس ایجاد می شود. در بسیاری از عفونت ها، مواد التهابی باعث تغییر این نقطه تنظیم می شوند. بنابراین تب به معنی خراب شدن هیپوتالاموس نیست.

تفاوت تب و هیپرترمی چیست؟

در تب، نقطه تنظیم دمایی هیپوتالاموس افزایش پیدا می کند؛ اما در هیپرترمی، دمای بدن بدون افزایش این نقطه تنظیم بالا می رود.

هیپوترمی از چه دمایی شروع می شود؟

دمای مرکزی بدن 35 درجه سانتی گراد یا کمتر به عنوان هیپوترمی در نظر گرفته می شود.

آیا کم کاری تیروئید باعث احساس سرما می شود؟

بله. کاهش فعالیت هورمون های تیروئیدی می تواند متابولیسم و تولید گرما را کاهش دهد و باعث افزایش احساس سرما شود. در موارد شدید، هیپوترمی نیز ممکن است ایجاد شود.

آیا پرکاری تیروئید باعث احساس گرما می شود؟

بله. افزایش فعالیت متابولیک در پرکاری تیروئید می تواند تولید گرما و تعریق را افزایش دهد و تحمل فرد نسبت به گرما را کاهش دهد.

آیا احساس سرما به معنی پایین بودن دمای بدن است؟

خیر. احساس سرما ممکن است در حالی وجود داشته باشد که دمای بدن طبیعی است. بیماری های تیروئید، اختلالات متابولیک، شرایط هورمونی و عوامل محیطی می توانند احساس سرما را تغییر دهند.

آیا احساس گرما همیشه به معنی تب است؟

خیر. گرگرفتگی، تغییرات هورمونی، پرکاری تیروئید، اضطراب، فعالیت بدنی و محیط گرم می توانند باعث احساس گرما شوند بدون اینکه تب وجود داشته باشد.

چه دمایی خطرناک است؟

دمای مرکزی 35 درجه سانتی گراد یا کمتر نشان دهنده هیپوترمی است و به ویژه در صورت وجود گیجی، کاهش هوشیاری یا اختلال تنفس نیاز به ارزیابی فوری دارد. افزایش شدید دمای بدن نیز، به ویژه همراه با اختلال هوشیاری، می تواند یک وضعیت اورژانسی باشد.

مطالب بیشتر

آخرین مطالب این بخش

دیابت بی مزه چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان

دیابت بی مزه چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان
اختلالات دمای بدن چیست؟ نقش هیپوتالاموس در تنظیم دما

اختلالات دمای بدن چیست؟ نقش هیپوتالاموس در تنظیم دما
زخم پای دیابتی چیست؟ علائم، درمان، مراقبت و پیشگیری

زخم پای دیابتی چیست؟ علائم، درمان، مراقبت و پیشگیری
کمبود کلسیم و پوکی استخوان چیست؟ علائم، علل و درمان

کمبود کلسیم و پوکی استخوان چیست؟ علائم، علل و درمان
ندول تیروئید چیست؟ علل، علائم، سونوگرافی و درمان

ندول تیروئید چیست؟ علل، علائم، سونوگرافی و درمان

کلمات کلیدی

سوالات خود را از دکتر عسگری بپرسید