آدنوم هیپوفیز چیست؟ | علائم، تشخیص و درمان تومور های خوش خیم

انواع آدنوم هیپوفیز

آدنوم ها به دو دسته کلی تقسیم می شوند:

نوع آدنوم	توضیح	نمونه هورمون های درگیر
فعال (Functioning)	ترشح بیش از حد هورمون	پرولاکتینوما (پرولاکتین)، کوشینگ (ACTH)، آکرومگالی (GH)
غیر فعال (Non-functioning)	فاقد ترشح هورمون	ممکن است فقط با فشار به بافت های اطراف علائم ایجاد کند

علائم آدنوم هیپوفیز

علائم بسته به نوع تومور متفاوت اند اما شایع ترین موارد شامل:

• سردرد مزمن و مداوم

• اختلال دید دو طرفه یا تاری دید (به علت فشار بر عصب بینایی)

• اختلال در عادت ماهانه یا ناباروری

• تغییرات خلقی یا خستگی مفرط

• افزایش غیر طبیعی رشد در دست و پا (در آکرومگالی)

روش های تشخیص آدنوم هیپوفیز

پزشک فوق تخصص غدد معمولا برای تشخیص دقیق، چند مرحله را طی می کند:

نوع بررسی	هدف
آزمایش خون و ادرار	اندازه گیری سطح هورمون های پرولاکتین، ACTH، GH، TSH
MRI هیپوفیز	بررسی اندازه و محل تومور
تست های بینایی (پریمتری)	ارزیابی آسیب احتمالی عصب بینایی
تست های مهار یا تحریک هورمونی	تشخیص عملکرد غیر طبیعی غده

درمان آدنوم هیپوفیز

درمان بسته به نوع، اندازه و سطح ترشح هورمون متفاوت است:

روش درمان	توضیح
دارو درمانی	پرولاکتینوما معمولا با دارو هایی مانند بروموکریپتین یا کابرگولین درمان می شود.
جراحی ترانس اسفنوئیدال (Transsphenoidal Surgery)	جراحی از راه بینی برای برداشت تومور های بزرگ یا مقاوم به دارو.
رادیوتراپی (پرتو درمانی)	برای موارد باقیمانده یا غیر قابل جراحی استفاده می شود.

روش های درمان تومور هیپوفیز به صورت تخصصی

همه تومورهای هیپوفیز به درمان فوری یا جراحی نیاز ندارند. انتخاب روش درمان به مجموعه ای از عوامل بستگی دارد؛ از جمله نوع سلول های تشکیل دهنده تومور، ترشح یا عدم ترشح هورمون، اندازه و سرعت رشد توده، میزان فشار بر عصب بینایی و ساختارهای اطراف، سن و وضعیت عمومی بیمار و وجود اختلالات هورمونی.

به طور کلی، تومورهای هیپوفیز از نظر عملکرد هورمونی به دو گروه اصلی تقسیم می شوند:

• تومورهای ترشح کننده هورمون: این تومورها مقدار بیش از حد یک یا چند هورمون تولید می کنند. پرولاکتینوما، آدنوم ترشح کننده هورمون رشد و آدنوم ترشح کننده ACTH از نمونه های مهم این گروه هستند.
• تومورهای غیر ترشح کننده: این تومورها معمولا باعث افزایش قابل توجه هورمون های هیپوفیز نمی شوند، اما در صورت بزرگ شدن ممکن است به عصب بینایی یا بافت طبیعی هیپوفیز فشار وارد کنند و موجب اختلال بینایی یا کمبود هورمون شوند.

نکته مهم این است که اندازه تومور به تنهایی تعیین کننده روش درمان نیست. برای مثال، یک تومور کوچک ترشح کننده هورمون ممکن است به درمان دارویی نیاز داشته باشد، در حالی که یک تومور غیر ترشح کننده با اندازه مشابه ممکن است فقط به پیگیری دوره ای احتیاج داشته باشد.

آیا همه تومورهای هیپوفیز باید درمان شوند؟

خیر. در برخی بیماران، به ویژه افرادی که تومور کوچک، غیر ترشح کننده و بدون علامت دارند و توده با عصب بینایی تماس ندارد، پزشک ممکن است به جای شروع فوری درمان، پایش منظم را انتخاب کند. این رویکرد به معنی نادیده گرفتن تومور نیست؛ بلکه هدف آن جلوگیری از درمان غیر ضروری و شناسایی به موقع هرگونه تغییر در اندازه یا عملکرد تومور است.

در روش پایش فعال، وضعیت بیمار با توجه به شرایط بالینی و نتایج تصویربرداری و آزمایش های هورمونی بررسی می شود. فاصله زمانی انجام MRI و آزمایش ها برای همه بیماران یکسان نیست و بر اساس اندازه تومور، فاصله آن از عصب بینایی، احتمال رشد و وضعیت هورمونی تعیین می شود.

وضعیت بیمار	رویکرد احتمالی	هدف از تصمیم درمانی
میکروآدنوم غیر ترشح کننده و بدون علامت	پایش دوره ای	بررسی رشد احتمالی تومور و حفظ عملکرد طبیعی هیپوفیز
تومور غیر ترشح کننده بدون فشار بر عصب بینایی	پایش یا ارزیابی برای جراحی بر اساس اندازه و روند رشد	پیشگیری از عوارض ناشی از بزرگ شدن توده
تومور همراه با اختلال میدان بینایی	ارزیابی فوری توسط تیم تخصصی و معمولا بررسی امکان جراحی	کاهش فشار بر مسیر بینایی
پرولاکتینوما	درمان دارویی در بیشتر بیماران	کاهش پرولاکتین و کوچک شدن تومور
آدنوم ترشح کننده ACTH یا هورمون رشد	معمولا جراحی در صورت امکان، همراه با درمان های تکمیلی در صورت نیاز	کنترل ترشح غیر طبیعی هورمون و عوارض آن

درمان دارویی تومورهای هیپوفیز

درمان دارویی با توجه به نوع هورمون ترشح شده و ویژگی های تومور انتخاب می شود. داروها در بعضی از تومورها درمان اصلی هستند، اما در برخی دیگر برای کنترل هورمون ها پیش از جراحی، پس از جراحی یا در صورت باقی ماندن بیماری به کار می روند.

۱. داروهای درمان پرولاکتینوما

پرولاکتینوما تومور ترشح کننده پرولاکتین است و در بیشتر بیماران، درمان اولیه آن دارویی است. داروهای آگونیست دوپامین با تحریک گیرنده های دوپامین، ترشح پرولاکتین را کاهش می دهند و در بسیاری از موارد باعث کوچک شدن تومور نیز می شوند.

• کابرگولین (Cabergoline): در بسیاری از بیماران داروی ترجیحی است و معمولا اثربخشی مناسبی در کاهش پرولاکتین و اندازه تومور دارد.
• بروموکریپتین (Bromocriptine): یکی دیگر از داروهای این گروه است که در شرایط خاص، از جمله برخی برنامه های درمانی مرتبط با بارداری، ممکن است مورد استفاده قرار گیرد.

در طول درمان، سطح پرولاکتین، تحمل دارو، علائم بیمار و در صورت نیاز اندازه تومور با MRI بررسی می شود. جراحی برای بیمارانی مطرح می شود که به دارو پاسخ مناسبی نمی دهند، دارو را تحمل نمی کنند، دچار عوارض مهم می شوند یا شرایط خاصی دارند که جراحی را به گزینه مناسب تری تبدیل می کند.

۲. داروهای درمان آکرومگالی

آکرومگالی معمولا در اثر ترشح بیش از حد هورمون رشد از آدنوم هیپوفیز ایجاد می شود. در بیمارانی که تومور قابل برداشت است، جراحی ترانس اسفنوئیدال اغلب درمان اولیه محسوب می شود. با این حال، اگر پس از جراحی سطح IGF-1 و فعالیت بیماری به محدوده هدف نرسد یا جراحی امکان پذیر نباشد، درمان دارویی اهمیت پیدا می کند.

گروه دارویی	نمونه دارو	نحوه اثر یا کاربرد
آنالوگ های سوماتوستاتین	اکترئوتاید، لانرئوتاید، پاسیروتاید	کاهش ترشح هورمون رشد در بیماران منتخب
آنتاگونیست گیرنده هورمون رشد	پگوvisomant (Pegvisomant)	مهار اثر هورمون رشد و کاهش IGF-1
آگونیست دوپامین	کابرگولین	ممکن است در برخی بیماران، به ویژه در افزایش خفیف IGF-1 یا تومورهای دارای ترشح مختلط، استفاده شود

انتخاب دارو به سطح IGF-1، میزان ترشح هورمون رشد، اندازه و ویژگی های تومور، پاسخ به درمان قبلی و بیماری های همراه بستگی دارد. در برخی بیماران ممکن است ترکیب چند دارو لازم باشد.

۳. داروهای درمان بیماری کوشینگ ناشی از آدنوم هیپوفیز

در بیماری کوشینگ، آدنوم هیپوفیز با ترشح بیش از حد ACTH باعث افزایش تولید کورتیزول از غدد فوق کلیوی می شود. در صورت امکان، جراحی هیپوفیز معمولا درمان اولیه است. با این حال، در صورت باقی ماندن بیماری، عود یا امکان نداشتن جراحی، ممکن است از داروهایی برای کنترل تولید کورتیزول یا مهار ترشح ACTH استفاده شود.

برخی از داروهای مورد استفاده در شرایط منتخب عبارت اند از:

• داروهای مهار کننده ساخت کورتیزول: مانند اوسیلودروستات، متیراپون و کتوکونازول که تولید کورتیزول را در غده فوق کلیوی کاهش می دهند.
• داروهای اثرگذار بر تومور هیپوفیز: مانند پاسیروتاید که در برخی بیماران می تواند ترشح ACTH را کاهش دهد.
• داروهای تعدیل کننده گیرنده گلوکوکورتیکوئید: مانند میفپریستون که اثر کورتیزول را در بافت ها مهار می کند و در برخی شرایط خاص کاربرد دارد.

این داروها جایگزین یکسانی برای جراحی نیستند و انتخاب آنها به وضعیت بیمار، شدت افزایش کورتیزول، ویژگی های تومور و پاسخ به درمان بستگی دارد. پایش عوارض دارویی و وضعیت هورمونی بیمار در طول درمان ضروری است.

۴. درمان آدنوم های ترشح کننده TSH

آدنوم ترشح کننده هورمون محرک تیروئید (TSH) از تومورهای نادر هیپوفیز است. در بسیاری از موارد، جراحی روش اصلی درمان محسوب می شود. داروهایی مانند آنالوگ های سوماتوستاتین ممکن است در شرایط منتخب، برای کنترل ترشح هورمون یا به عنوان درمان تکمیلی مورد استفاده قرار گیرند.

جراحی تومور هیپوفیز چگونه انجام می شود؟

بخش زیادی از جراحی های آدنوم هیپوفیز از راه بینی و با عبور از سینوس اسفنوئید انجام می شوند. این روش که جراحی ترانس اسفنوئیدال (Transsphenoidal Surgery) نام دارد، امکان دسترسی به ناحیه هیپوفیز را بدون نیاز به باز کردن جمجمه در بسیاری از بیماران فراهم می کند.

در روش آندوسکوپیک ترانس اسفنوئیدال، جراح با استفاده از دوربین و ابزارهای ظریف جراحی از مسیر بینی به ناحیه زین ترکی دسترسی پیدا می کند و با توجه به محل، اندازه و گسترش تومور، بخش قابل برداشت آن را خارج می کند.

چه زمانی جراحی توصیه می شود؟

• وجود اختلال بینایی یا فشار قابل توجه بر عصب بینایی و کیاسمای بینایی
• رشد پیشرونده تومور، به ویژه در نزدیکی ساختارهای حساس مغز
• وجود برخی آدنوم های ترشح کننده هورمون، مانند آدنوم های ایجاد کننده آکرومگالی یا بیماری کوشینگ
• باقی ماندن بیماری یا عود تومور در شرایطی که جراحی مجدد مناسب تشخیص داده شود
• برخی موارد خونریزی یا سکته داخل تومور هیپوفیز (آپopleکسی هیپوفیز) همراه با اختلال بینایی یا علائم عصبی جدی

در مورد پرولاکتینوما، برخلاف بسیاری از آدنوم های ترشح کننده هورمون، درمان دارویی معمولا انتخاب اولیه است و جراحی فقط در شرایط مشخصی مطرح می شود.

عوارض احتمالی جراحی هیپوفیز

جراحی هیپوفیز در مراکز باتجربه می تواند نتایج مناسبی داشته باشد، اما مانند هر عمل جراحی دیگری بدون خطر نیست. نوع و احتمال عوارض به اندازه و محل تومور، میزان تهاجم آن به بافت های اطراف، وضعیت هورمونی بیمار و تجربه تیم جراحی بستگی دارد.

عارضه احتمالی	توضیح
نشت مایع مغزی نخاعی	در صورت ایجاد ارتباط بین فضای اطراف مغز و مسیر جراحی، ممکن است مایع مغزی نخاعی از بینی نشت کند.
کمبود هورمون های هیپوفیز	ممکن است پس از جراحی، ترشح یک یا چند هورمون کاهش یابد و بیمار به جایگزینی هورمونی نیاز پیدا کند.
دیابت بی مزه	اختلال در تنظیم هورمون ضد ادراری می تواند موجب افزایش حجم ادرار و تشنگی شدید شود. این عارضه ممکن است موقت یا در مواردی پایدار باشد.
خونریزی یا عفونت	از عوارض کمتر شایع جراحی هستند و نیاز به ارزیابی و درمان پزشکی دارند.
باقی ماندن بخشی از تومور	در تومورهای بزرگ یا تهاجمی، ممکن است خارج کردن کامل توده به دلیل نزدیکی به عروق و اعصاب مهم امکان پذیر نباشد.

به همین دلیل، ارزیابی هورمونی پیش از جراحی و پیگیری غدد درون ریز پس از عمل اهمیت زیادی دارد. انجام جراحی توسط جراح مغز و اعصاب دارای تجربه کافی در جراحی هیپوفیز نیز یکی از عوامل مهم در کاهش خطر عوارض است.

پرتودرمانی و رادیوسرجری در درمان تومور هیپوفیز

پرتودرمانی معمولا برای همه بیماران مبتلا به آدنوم هیپوفیز لازم نیست و در بسیاری از موارد، پس از جراحی یا درمان دارویی و در شرایط خاص مطرح می شود. مهم ترین موارد استفاده از پرتودرمانی عبارت اند از:

• باقی ماندن تومور پس از جراحی و رشد مجدد آن در پیگیری های بعدی
• عود تومور پس از جراحی
• تومورهای تهاجمی یا دارای رفتار زیستی پرخطر
• کنترل نشدن ترشح هورمون با روش های دارویی و جراحی در برخی بیماران
• نامناسب بودن جراحی یا وجود منع جدی برای انجام آن در شرایط منتخب

تفاوت رادیوسرجری با پرتودرمانی معمولی

در رادیوسرجری استریوتاکتیک، دوز بالایی از پرتو با دقت زیاد به ناحیه مشخصی از تومور هدایت می شود. این روش معمولا در یک جلسه یا تعداد محدودی جلسه انجام می شود. در پرتودرمانی فراکشنه، دوز کلی پرتو در چندین جلسه تقسیم می شود تا بافت های حساس اطراف، به ویژه مسیر بینایی، بهتر محافظت شوند.

روش درمان	ویژگی اصلی	مواردی که ممکن است مناسب باشد
رادیوسرجری استریوتاکتیک	تحویل پرتو با دقت بالا به یک هدف مشخص، معمولا در یک یا چند جلسه محدود	باقی مانده کوچک یا متوسط تومور با مرز مشخص و فاصله ایمن از مسیر بینایی
پرتودرمانی فراکشنه	تقسیم دوز پرتو در جلسات متعدد	تومورهای بزرگ تر یا توده هایی که به عصب بینایی و ساختارهای حساس نزدیک هستند

اثر پرتودرمانی بر ترشح هورمون ها ممکن است به تدریج و طی ماه ها یا حتی سال ها ظاهر شود؛ بنابراین در تومورهای ترشح کننده هورمون، ممکن است لازم باشد تا زمان اثر کامل پرتودرمانی از دارو برای کنترل بیماری استفاده شود.

یکی از عوارض مهم پرتودرمانی هیپوفیز، کاهش تدریجی عملکرد طبیعی غده و بروز کم کاری هیپوفیز است. این عارضه ممکن است با فاصله زمانی طولانی پس از درمان ظاهر شود؛ بنابراین پیگیری طولانی مدت و بررسی دوره ای هورمون ها ضروری است.

درمان تومور هیپوفیز بر اساس نوع آن چه تفاوتی دارد؟

یکی از مهم ترین نکات در انتخاب روش درمان، تشخیص نوع آدنوم است. یک روش درمانی ممکن است برای یک نوع تومور انتخاب اول باشد، اما برای نوع دیگری فقط در شرایط خاص کاربرد داشته باشد.

نوع تومور	درمان اولیه رایج	درمان های تکمیلی یا جایگزین
پرولاکتینوما	داروهای آگونیست دوپامین مانند کابرگولین	جراحی در موارد منتخب و پرتودرمانی در موارد بسیار خاص و مقاوم
آدنوم ترشح کننده هورمون رشد	جراحی در صورت امکان برداشت مناسب تومور	آنالوگ سوماتوستاتین، پگوvisomant، کابرگولین در موارد منتخب و گاهی پرتودرمانی
آدنوم ترشح کننده ACTH	جراحی هیپوفیز	داروهای کنترل کورتیزول، درمان های هدفمند هیپوفیز و در موارد منتخب پرتودرمانی
آدنوم ترشح کننده TSH	جراحی در اغلب موارد قابل برداشت	آنالوگ های سوماتوستاتین و سایر درمان های تکمیلی در شرایط منتخب
آدنوم غیر ترشح کننده	پایش در موارد کوچک و بدون عارضه؛ جراحی در صورت وجود اندیکاسیون	پرتودرمانی برای برخی تومورهای باقی مانده، در حال رشد یا عود کننده

این جدول یک نمای کلی از رویکردهای درمانی است و به معنی یکسان بودن درمان در تمام بیماران نیست. برای مثال، اندازه تومور، میزان تهاجم به سینوس کاورنوس، نزدیکی به کیاسمای بینایی، بیماری های همراه و پاسخ به درمان قبلی می توانند تصمیم نهایی را تغییر دهند.

پیگیری بیمار پس از درمان آدنوم هیپوفیز

پایان جراحی یا شروع دارو به معنی پایان مراقبت از بیمار نیست. پیگیری منظم برای بررسی کنترل تومور، طبیعی شدن ترشح هورمون ها، شناسایی کمبودهای هورمونی و تشخیص عود احتمالی اهمیت دارد.

برنامه پیگیری بر اساس نوع تومور و روش درمان تنظیم می شود و ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• MRI هیپوفیز: برای ارزیابی باقی مانده تومور، کاهش اندازه یا رشد مجدد آن. زمان انجام MRI بر اساس نوع تومور و شرایط پس از درمان تعیین می شود.
• آزمایش های هورمونی: برای بررسی پرولاکتین، IGF-1، کورتیزول، ACTH، TSH، FT4 و سایر هورمون های مرتبط با نوع آدنوم و وضعیت بیمار.
• ارزیابی بینایی: به ویژه در بیمارانی که تومور به کیاسمای بینایی نزدیک بوده یا پیش از درمان موجب اختلال میدان بینایی شده است.
• بررسی کم کاری هیپوفیز: پس از جراحی یا پرتودرمانی، عملکرد محورهای هورمونی باید در زمان مناسب ارزیابی شود.
• تنظیم درمان جایگزینی هورمون: در صورت کاهش عملکرد هیپوفیز، ممکن است مصرف داروهایی مانند هیدروکورتیزون، لووتیروکسین یا هورمون های جنسی و در شرایط خاص سایر درمان های جایگزین لازم باشد.

در بیمارانی که پرتودرمانی دریافت کرده اند، بررسی عملکرد هیپوفیز باید برای مدت طولانی ادامه پیدا کند؛ زیرا برخی عوارض هورمونی ممکن است با تاخیر ظاهر شوند.

چه علائمی پس از تشخیص تومور هیپوفیز نیاز به مراجعه فوری دارند؟

برخی علائم می توانند نشان دهنده فشار حاد بر ساختارهای عصبی یا خونریزی داخل تومور هیپوفیز باشند. در صورت بروز سردرد ناگهانی و بسیار شدید، کاهش یا از دست رفتن ناگهانی بینایی، دوبینی جدید، افتادگی پلک، استفراغ مکرر، گیجی یا کاهش سطح هوشیاری باید فورا به اورژانس مراجعه کرد.

این علائم ممکن است با آپوپلکسی هیپوفیز مرتبط باشند؛ وضعیتی که در آن خونریزی یا اختلال خون رسانی در تومور رخ می دهد و در برخی بیماران به درمان فوری نیاز دارد. اگر این وضعیت با افت فشار خون، ضعف شدید یا اختلال هوشیاری همراه باشد، کمبود حاد کورتیزول نیز باید به سرعت بررسی و درمان شود.

نکات کلیدی درباره درمان تومورهای هیپوفیز

• همه تومورهای هیپوفیز به جراحی نیاز ندارند؛ برخی از آنها فقط به پایش منظم احتیاج دارند.
• در بیشتر بیماران مبتلا به پرولاکتینوما، درمان دارویی انتخاب اولیه است.
• در آکرومگالی و بیماری کوشینگ ناشی از آدنوم هیپوفیز، جراحی در صورت امکان معمولا نقش اصلی دارد.
• پرتودرمانی بیشتر برای تومورهای باقی مانده، عود کننده یا مقاوم به درمان های دیگر استفاده می شود.
• پس از جراحی یا پرتودرمانی، بررسی عملکرد هورمونی هیپوفیز ضروری است.
• بهترین برنامه درمانی با همکاری متخصص غدد، جراح مغز و اعصاب و در صورت نیاز متخصص رادیوتراپی و چشم پزشکی تعیین می شود.

در نهایت، درمان موفق تومور هیپوفیز فقط به کوچک شدن توده محدود نمی شود؛ بلکه کنترل ترشح هورمون ها، حفظ بینایی، پیشگیری از کمبود هورمونی و بهبود کیفیت زندگی بیمار نیز از اهداف اصلی درمان هستند.

خلاصه پیگیری بیماران

• بررسی دوره ای سطح هورمون ها

• MRI هر ۶ تا ۱۲ ماه

• کنترل بینایی و فشار خون

• در موارد خاص، جایگزینی هورمونی توسط فوق تخصص غدد

نقش فوق تخصص غدد در درمان آدنوم هیپوفیز

فوق تخصص غدد مسئول تفسیر دقیق تست های هورمونی، تشخیص افتراقی، انتخاب نوع درمان (دارویی یا جراحی) و مدیریت بلند مدت بیماران است.

پرسش های متداول درباره آدنوم هیپوفیز

آدنوم هیپوفیز چیست؟

آدنوم هیپوفیز تومور خوش خیم غده هیپوفیز است که می تواند باعث اختلال در ترشح هورمون ها شود و معمولا با MRI تشخیص داده می شود.

آیا آدنوم هیپوفیز خطرناک است؟

خیر، اغلب موارد آدنوم هیپوفیز خوش خیم هستند و با درمان دارویی یا جراحی کنترل می شوند. اما در صورت رشد زیاد ممکن است بر بینایی یا هورمون ها تاثیر بگذارند.

درمان آدنوم هیپوفیز چگونه است؟

درمان بسته به نوع آدنوم شامل دارو های مهار کننده هورمون، جراحی از راه بینی (ترانس اسفنوئیدال) یا پرتو درمانی است.

مطالب بیشتر

• علائم و نشانه های اختلالات غده هیپوفیز | دکتر نسرین عسگری فوق غدد
• پرولاکتینوما | علائم، آزمایش ها و درمان افزایش هورمون پرولاکتین
• غده هیپوفیز
• کم کاری هیپوفیز چیست؟ علائم، علل، تشخیص و درمان
• آکرومگالی چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان
• آزمایش های هورمونی هیپوفیز چیست؟ بررسی هورمون ها و نتایج
• سندرم شیهان چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان
• بیماری کوشینگ چیست؟ علائم، تشخیص و درمان
• سلای خالی (Empty Sella) چیست؟ علائم، علل و درمان
• کمبود هورمون رشد چیست؟ علائم، تشخیص و درمان