HbA1c چیست؟ عدد نرمال، تفسیر آزمایش و ارتباط با دیابت

به زبان ساده، HbA1c یک تصویر کلی از وضعیت قند خون در چند ماه گذشته ارائه می دهد و برخلاف اندازه گیری قند خون با گلوکومتر، فقط وضعیت قند خون در یک لحظه خاص را نشان نمی دهد.

به HbA1c گاهی هموگلوبین A1c، هموگلوبین گلیکوزیله یا Glycated Hemoglobin نیز گفته می شود. اصطلاح «قند سه ماهه» نیز در میان مردم برای اشاره به HbA1c رایج است، اگرچه HbA1c دقیقا میانگین ساده قند خون در سه ماه نیست و میزان قند خون در هفته ها و ماه های اخیر تاثیر بیشتری بر نتیجه دارد.

HbA1c چه چیزی را نشان می دهد؟

گلبول های قرمز معمولا حدود 120 روز در گردش خون باقی می مانند. بنابراین HbA1c تا حد زیادی وضعیت قند خون در طول عمر گلبول های قرمز را منعکس می کند. با این حال، قند خون در هفته های اخیر تاثیر بیشتری بر HbA1c دارد.

به همین دلیل اگر فردی اخیرا تغییر مهمی در رژیم غذایی، فعالیت بدنی یا درمان دیابت خود ایجاد کرده باشد، ممکن است اثر کامل این تغییر بلافاصله در HbA1c دیده نشود.

عدد نرمال HbA1c چند است؟

برای افراد غیر باردار، محدوده های رایج برای تفسیر HbA1c به صورت زیر است:

HbA1c	تفسیر	معنی کلی
کمتر از 5.7 درصد	طبیعی	در محدوده تشخیصی پیش دیابت یا دیابت نیست
5.7 تا 6.4 درصد	پیش دیابت	خطر ابتلا به دیابت نوع 2 افزایش یافته است
6.5 درصد یا بیشتر	محدوده تشخیصی دیابت	در صورت تایید آزمایش، با دیابت سازگار است

قرار گرفتن HbA1c در محدوده 6.5 درصد یا بالاتر به تنهایی در فردی که هیچ علامت واضح افزایش قند خون ندارد، لزوما به معنی تشخیص قطعی دیابت نیست. در چنین شرایطی معمولا لازم است نتیجه با تکرار آزمایش یا یک آزمایش تشخیصی دیگر تایید شود.

HbA1c در پیش دیابت

اگر HbA1c بین 5.7 تا 6.4 درصد باشد، نتیجه در محدوده پیش دیابت قرار می گیرد. پیش دیابت به معنی آن است که قند خون از محدوده طبیعی بالاتر است، اما هنوز به معیار تشخیصی دیابت نرسیده است.

پیش دیابت اهمیت زیادی دارد، زیرا احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 در آینده افزایش می یابد. البته پیش دیابت به معنی قطعی بودن ابتلا به دیابت نیست و در بسیاری از افراد می توان با اصلاح سبک زندگی، کنترل وزن، فعالیت بدنی و در صورت نیاز درمان دارویی، خطر پیشرفت بیماری را کاهش داد.

HbA1c در دیابت

HbA1c برابر با 6.5 درصد یا بیشتر در محدوده تشخیصی دیابت قرار دارد. با این حال، تشخیص دیابت باید بر اساس شرایط بالینی، نوع آزمایش، علائم بیمار و در بسیاری از موارد تایید آزمایشگاهی انجام شود.

اگر فرد علائم واضح افزایش قند خون یا بحران های شدید افزایش قند داشته باشد، ممکن است قند خون تصادفی 200 میلی گرم در دسی لیتر یا بیشتر نیز برای تشخیص دیابت اهمیت داشته باشد.

تفسیر اعداد مختلف HbA1c

یکی از رایج ترین سوالات کاربران این است که مثلا HbA1c برابر با 6، 6.5، 7 یا 8 درصد دقیقا چه معنایی دارد. جدول زیر یک راهنمای کلی برای درک این اعداد است.

HbA1c	تفسیر کلی	وضعیت تقریبی
5 درصد	طبیعی	در محدوده طبیعی
5.5 درصد	طبیعی	در محدوده طبیعی
5.7 درصد	شروع محدوده پیش دیابت	نیازمند توجه به عوامل خطر
6 درصد	پیش دیابت	بالاتر از محدوده طبیعی
6.4 درصد	پیش دیابت	نزدیک به محدوده تشخیصی دیابت
6.5 درصد	محدوده تشخیصی دیابت	نیازمند بررسی و تایید تشخیص
7 درصد	در محدوده دیابت	هدف درمانی باید به صورت فردی تعیین شود
8 درصد	بالا	در بسیاری از افراد نشان دهنده کنترل ناکافی قند خون است
9 درصد	بالا	معمولا نیازمند ارزیابی و اصلاح درمان است
10 درصد یا بیشتر	بسیار بالا	نیازمند ارزیابی پزشکی و بررسی کنترل قند خون

این جدول برای تفسیر عمومی است و نمی توان صرفا بر اساس یک عدد HbA1c درباره درمان یک بیمار تصمیم گرفت. هدف HbA1c در افراد مبتلا به دیابت باید بر اساس سن، مدت ابتلا به دیابت، خطر افت قند خون، بیماری های همراه، عوارض دیابت و شرایط کلی فرد تعیین شود.

HbA1c و میانگین قند خون چه ارتباطی دارند؟

برای اینکه مفهوم HbA1c برای بیمار قابل درک تر باشد، می توان آن را به میانگین تقریبی قند خون یا eAG تبدیل کرد. eAG مخفف Estimated Average Glucose است.

HbA1c	میانگین تقریبی قند خون (mg/dL)	میانگین تقریبی قند خون (mmol/L)
5 درصد	حدود 97	حدود 5.4
5.5 درصد	حدود 111	حدود 6.2
6 درصد	حدود 126	حدود 7.0
6.5 درصد	حدود 140	حدود 7.8
7 درصد	حدود 154	حدود 8.6
8 درصد	حدود 183	حدود 10.2
9 درصد	حدود 212	حدود 11.8
10 درصد	حدود 240	حدود 13.3

اعداد این جدول تقریبی هستند و نباید انتظار داشت که میانگین قند اندازه گیری شده با گلوکومتر دقیقا با eAG محاسبه شده از HbA1c یکسان باشد. HbA1c یک میانگین بلندمدت است، در حالی که گلوکومتر قند خون را در یک زمان مشخص اندازه گیری می کند.

آیا برای آزمایش HbA1c باید ناشتا باشیم؟

خیر. برای انجام آزمایش HbA1c معمولا نیازی به ناشتا بودن نیست و نمونه خون را می توان در هر ساعت از روز گرفت.

این یکی از مزایای HbA1c در مقایسه با آزمایش قند خون ناشتا است. البته اگر پزشک همزمان آزمایش های دیگری مانند قند خون ناشتا، چربی خون یا آزمایش های دیگر درخواست کرده باشد، ممکن است برای مجموعه آزمایش ها نیاز به رعایت ناشتایی وجود داشته باشد.

آزمایش HbA1c چگونه انجام می شود؟

برای آزمایش HbA1c معمولا مقدار کمی خون از ورید گرفته می شود و آزمایشگاه میزان هموگلوبین گلیکوزیله را اندازه گیری می کند.

برای استفاده از HbA1c در تشخیص دیابت، بهتر است آزمایش در آزمایشگاهی انجام شود که از روش استاندارد و معتبر استفاده می کند. استانداردسازی روش آزمایش اهمیت دارد، زیرا تفاوت روش های اندازه گیری می تواند بر تفسیر نتیجه اثر بگذارد.

تفاوت HbA1c با قند خون ناشتا چیست؟

ویژگی	HbA1c	قند خون ناشتا
چه چیزی را نشان می دهد؟	میانگین وضعیت قند خون در چند ماه گذشته	قند خون در یک زمان مشخص پس از ناشتایی
نیاز به ناشتایی	خیر	بله، معمولا حداقل 8 ساعت
تحت تاثیر یک وعده غذایی اخیر	کمتر	بیشتر
کاربرد	غربالگری، تشخیص و پیگیری دیابت	غربالگری و تشخیص دیابت و بررسی قند خون
محدوده پیش دیابت	5.7 تا 6.4 درصد	100 تا 125 mg/dL
محدوده دیابت	6.5 درصد یا بیشتر	126 mg/dL یا بیشتر

آیا HbA1c بالا همیشه به معنی دیابت است؟

خیر. اگر HbA1c در محدوده تشخیصی دیابت قرار داشته باشد، پزشک باید نتیجه را در کنار سایر اطلاعات بررسی کند. در فردی که علائم واضح افزایش قند خون ندارد، معمولا برای تایید تشخیص به آزمایش دوم نیاز است.

همچنین در بعضی بیماری ها و شرایط مربوط به گلبول های قرمز یا هموگلوبین، HbA1c ممکن است نتیجه واقعی وضعیت قند خون را به طور دقیق نشان ندهد.

چه عواملی می توانند نتیجه HbA1c را تغییر دهند؟

HbA1c فقط به میزان قند خون وابسته نیست. هر عاملی که طول عمر گلبول قرمز یا ساختار و انواع هموگلوبین را تغییر دهد، می تواند نتیجه آزمایش را تحت تاثیر قرار دهد.

عامل	تاثیر احتمالی بر HbA1c
کم خونی فقر آهن	ممکن است HbA1c را بالاتر از مقدار واقعی نشان دهد
برخی انواع کم خونی	ممکن است نتیجه را غیرقابل اعتماد کند
تالاسمی و برخی اختلالات هموگلوبین	بسته به نوع بیماری و روش آزمایش می تواند بر نتیجه اثر بگذارد
خونریزی اخیر	به دلیل تغییر جمعیت گلبول های قرمز می تواند نتیجه را تغییر دهد
انتقال خون	می تواند تفسیر HbA1c را دشوار کند
همودیالیز	ممکن است رابطه HbA1c و قند خون را تغییر دهد
برخی انواع هموگلوبین	ممکن است در بعضی روش های آزمایش با اندازه گیری HbA1c تداخل ایجاد کنند
بیماری کلیه یا کبد	در برخی شرایط می تواند بر دقت نتیجه اثر بگذارد

بنابراین اگر نتیجه HbA1c با قند خون اندازه گیری شده توسط گلوکومتر یا آزمایش های دیگر همخوانی ندارد، باید احتمال وجود عوامل مداخله گر بررسی شود.

تالاسمی و HbA1c

در افراد مبتلا به برخی انواع تالاسمی یا سایر اختلالات هموگلوبین، تفسیر HbA1c ممکن است به روش آزمایش و شرایط فرد وابسته باشد. تغییر طول عمر گلبول های قرمز می تواند رابطه بین HbA1c و میانگین واقعی قند خون را تغییر دهد.

به همین دلیل اگر فردی بیماری خونی یا اختلال هموگلوبین داشته باشد و HbA1c با قند خون او مطابقت نداشته باشد، پزشک ممکن است از آزمایش های دیگر برای ارزیابی وضعیت قند خون استفاده کند.

آیا HbA1c برای تشخیص دیابت نوع 1 هم استفاده می شود؟

HbA1c در ارزیابی وضعیت قند خون کاربرد دارد، اما در شرایطی که پزشک به دیابت نوع 1 یا یک وضعیت حاد افزایش قند خون مشکوک باشد، نباید فقط به HbA1c تکیه کرد. در این شرایط بررسی سریع قند خون و وضعیت بالینی بیمار اهمیت بیشتری دارد.

آیا HbA1c در بارداری قابل استفاده است؟

تفسیر HbA1c در دوران بارداری با افراد غیر باردار یکسان نیست و این آزمایش به تنهایی روش اصلی تشخیص دیابت بارداری محسوب نمی شود. در صورت بارداری، پزشک بر اساس زمان بارداری و شرایط فرد از روش های مناسب غربالگری و تشخیص دیابت بارداری استفاده می کند.

HbA1c مناسب برای فرد مبتلا به دیابت چند است؟

نمی توان برای همه افراد مبتلا به دیابت یک عدد هدف یکسان تعیین کرد. در بسیاری از بزرگسالان مبتلا به دیابت، هدف HbA1c کمتر از 7 درصد در نظر گرفته می شود، اما این هدف باید برای هر فرد به صورت جداگانه تعیین شود.

سن، مدت ابتلا به دیابت، خطر افت قند خون، بیماری های قلبی و کلیوی، عوارض دیابت، داروهای مورد استفاده و شرایط کلی بیمار می توانند در تعیین هدف HbA1c موثر باشند.

شرایط فرد	اهمیت تعیین هدف فردی
بزرگسال مبتلا به دیابت با خطر پایین افت قند	ممکن است هدف نزدیک به کمتر از 7 درصد مناسب باشد
سابقه افت قند شدید	ممکن است هدف بالاتری انتخاب شود
سالمند یا فرد دارای بیماری های متعدد	هدف باید متناسب با شرایط کلی فرد تعیین شود
عوارض پیشرفته دیابت	تصمیم درمانی باید با توجه به مزایا و خطرات کنترل شدید قند انجام شود

چگونه HbA1c را کاهش دهیم؟

کاهش HbA1c به معنای بهبود کنترل قند خون است و باید بر اساس علت افزایش قند خون و شرایط فرد انجام شود. مهم ترین اقدامات می توانند شامل موارد زیر باشند:

• کاهش مصرف قندهای ساده و نوشیدنی های شیرین
• داشتن الگوی غذایی متعادل و مناسب
• افزایش فعالیت بدنی متناسب با شرایط فرد
• کاهش وزن در افراد دارای اضافه وزن یا چاقی، در صورت توصیه پزشک
• مصرف منظم داروهای تجویز شده
• کنترل منظم قند خون در صورت نیاز
• خواب کافی و مدیریت استرس
• پیگیری منظم توسط پزشک

اگر HbA1c بالا باشد، نباید بدون مشورت پزشک مقدار داروهای دیابت را تغییر داد. کاهش بیش از حد قند خون نیز می تواند خطرناک باشد.

هر چند وقت یک بار باید HbA1c را اندازه گیری کرد؟

فاصله مناسب آزمایش HbA1c به وضعیت فرد بستگی دارد. در فردی که دیابت او پایدار و کنترل شده است، ممکن است آزمایش در فواصل چند ماهه انجام شود. اگر درمان تغییر کرده باشد یا قند خون به خوبی کنترل نشده باشد، پزشک ممکن است آزمایش را در فاصله کوتاه تری تکرار کند.

در افراد دارای پیش دیابت نیز زمان تکرار آزمایش بر اساس مقدار HbA1c، عوامل خطر و شرایط فرد تعیین می شود.

آیا پایین بودن HbA1c همیشه خوب است؟

خیر. پایین بودن HbA1c به تنهایی هدف درمانی محسوب نمی شود. اگر پایین آوردن قند خون باعث افت قند خون مکرر یا شدید شود، ممکن است کنترل بیش از حد شدید برای بعضی افراد مناسب نباشد.

بنابراین هدف درمان باید به صورت فردی تعیین شود و تنها بر اساس پایین ترین عدد ممکن تصمیم گیری نشود.

چه زمانی HbA1c باید جدی تر بررسی شود؟

• HbA1c در محدوده تشخیصی دیابت قرار گرفته باشد.
• HbA1c در آزمایش های مختلف به طور مداوم افزایش پیدا کند.
• نتیجه HbA1c با قند خون اندازه گیری شده مطابقت نداشته باشد.
• فرد دچار کم خونی یا بیماری های مرتبط با گلبول قرمز باشد.
• سابقه تالاسمی یا سایر اختلالات هموگلوبین وجود داشته باشد.
• علائم افزایش قند خون مانند تشنگی زیاد، ادرار زیاد، کاهش وزن بدون علت یا خستگی وجود داشته باشد.
• فرد مبتلا به دیابت باشد و HbA1c بالاتر از هدف تعیین شده توسط پزشک باشد.

تفاوت HbA1c با آزمایش قند خون روزانه چیست؟

قند خون روزانه تغییرات کوتاه مدت قند را نشان می دهد، در حالی که HbA1c وضعیت کلی قند خون در ماه های گذشته را منعکس می کند. بنابراین این دو آزمایش رقیب یکدیگر نیستند و هر کدام اطلاعات متفاوتی ارائه می دهند.

برای مثال ممکن است فردی در زمان مراجعه به آزمایشگاه قند خون نسبتا مناسبی داشته باشد، اما HbA1c او بالا باشد. این وضعیت می تواند نشان دهد که قند خون او در هفته ها یا ماه های قبل به طور مداوم بالاتر بوده است.

آیا HbA1c بالا می تواند بدون علائم باشد؟

بله. پیش دیابت و حتی دیابت نوع 2 در بسیاری از افراد ممکن است برای مدت طولانی بدون علائم واضح باقی بماند. به همین دلیل آزمایش های غربالگری در افراد دارای عوامل خطر اهمیت زیادی دارند.

HbA1c و عوارض دیابت

قرار گرفتن طولانی مدت قند خون در محدوده بالا می تواند خطر عوارض دیابت را افزایش دهد. کنترل مناسب قند خون یکی از بخش های مهم کاهش خطر عوارضی مانند بیماری های قلبی و عروقی، آسیب کلیه، آسیب اعصاب و مشکلات چشمی است.

البته HbA1c تنها یکی از شاخص های کنترل دیابت است و ارزیابی کامل بیمار باید شامل فشار خون، چربی خون، عملکرد کلیه، وضعیت چشم، اعصاب و سایر عوامل خطر نیز باشد.

جمع بندی

HbA1c آزمایشی است که میزان هموگلوبین متصل به گلوکز را اندازه گیری می کند و تصویری از وضعیت قند خون در چند ماه گذشته ارائه می دهد. HbA1c کمتر از 5.7 درصد معمولا در محدوده طبیعی قرار دارد، مقدار 5.7 تا 6.4 درصد با پیش دیابت سازگار است و مقدار 6.5 درصد یا بیشتر در محدوده تشخیصی دیابت قرار می گیرد.

با این حال، یک عدد HbA1c نباید بدون توجه به شرایط بیمار تفسیر شود. در صورت نبود قند خون واضح یا علائم مشخص، تشخیص دیابت معمولا به تایید آزمایشگاهی نیاز دارد. همچنین کم خونی، تغییر طول عمر گلبول های قرمز، تالاسمی، برخی انواع هموگلوبین و بعضی بیماری ها می توانند بر دقت HbA1c تاثیر بگذارند.

اگر نتیجه HbA1c شما بالاتر از حد طبیعی است یا با سایر آزمایش های قند خون مطابقت ندارد، تفسیر نتیجه باید توسط پزشک و با توجه به شرایط فردی انجام شود.

سوالات متداول درباره HbA1c

HbA1c چیست؟

HbA1c آزمایشی است که میزان هموگلوبین متصل به گلوکز را اندازه گیری می کند و وضعیت متوسط قند خون در چند ماه گذشته را نشان می دهد.

عدد نرمال HbA1c چند است؟

HbA1c کمتر از 5.7 درصد معمولا در محدوده طبیعی قرار دارد. مقدار 5.7 تا 6.4 درصد در محدوده پیش دیابت و 6.5 درصد یا بیشتر در محدوده تشخیصی دیابت قرار می گیرد.

HbA1c برابر 6 یعنی چه؟

HbA1c برابر 6 درصد در محدوده پیش دیابت قرار می گیرد و نشان می دهد میانگین قند خون فرد بالاتر از محدوده طبیعی بوده است. این نتیجه به معنی دیابت قطعی نیست، اما نیازمند توجه به عوامل خطر و اصلاح سبک زندگی است.

HbA1c برابر 6.5 یعنی چه؟

HbA1c برابر 6.5 درصد در محدوده تشخیصی دیابت قرار دارد. اگر فرد علامت واضح افزایش قند خون نداشته باشد، معمولا لازم است نتیجه با آزمایش مناسب دیگری تایید شود.

HbA1c برابر 7 خوب است یا بالا؟

HbA1c برابر 7 درصد در محدوده دیابت قرار دارد. برای بسیاری از بزرگسالان مبتلا به دیابت، هدف درمانی نزدیک به کمتر از 7 درصد در نظر گرفته می شود، اما هدف مناسب برای هر بیمار باید به صورت فردی تعیین شود.

آیا برای آزمایش HbA1c باید ناشتا باشیم؟

خیر. برای انجام آزمایش HbA1c به طور معمول نیازی به ناشتایی نیست و آزمایش را می توان در هر ساعت از روز انجام داد.

آیا HbA1c همان قند سه ماهه است؟

HbA1c در میان مردم به نام قند سه ماهه شناخته می شود، زیرا وضعیت قند خون در چند ماه گذشته را منعکس می کند. با این حال، HbA1c دقیقا میانگین ساده قند خون در سه ماه نیست و قند خون هفته های اخیر تاثیر بیشتری بر نتیجه دارد.

آیا HbA1c بالا همیشه به معنی دیابت است؟

خیر. HbA1c در محدوده 6.5 درصد یا بیشتر معیار تشخیصی دیابت محسوب می شود، اما در فردی که افزایش واضح قند خون یا علائم مشخص ندارد، تشخیص معمولا باید با آزمایش دوم تایید شود. همچنین بعضی بیماری های خونی می توانند نتیجه HbA1c را تحت تاثیر قرار دهند.

آیا تالاسمی می تواند روی HbA1c اثر بگذارد؟

بله. برخی انواع تالاسمی و سایر اختلالات هموگلوبین می توانند با تغییر طول عمر گلبول های قرمز یا تداخل با روش آزمایش، باعث شوند HbA1c به تنهایی شاخص کاملا قابل اعتمادی برای وضعیت قند خون نباشد.

چگونه HbA1c را پایین بیاوریم؟

اصلاح تغذیه، فعالیت بدنی، کاهش وزن در صورت نیاز، مصرف منظم داروهای تجویز شده و پیگیری پزشکی می توانند به کاهش HbA1c کمک کنند. برنامه درمانی باید بر اساس شرایط هر فرد تعیین شود و نباید داروهای دیابت بدون نظر پزشک تغییر کنند.

مطالب بیشتر

• آموزش گام به گام تزریق انسولین
• آموزش استفاده از دستگاه گلوکومتر
• ورزش های مفید برای بیماران مبتلا به دیابت یا چاقی
• کنترل قند خون یا دیابت
• تغذیه بیماران دیابتی
• مدیریت دیابت در سفر | راهنمای داروها، وعده ها و احتیاط ها
• روزه داری برای بیماران دیابتی: بله یا خیر؟
• چه زمانی باید از انسولین استفاده کرد؟
• فوق تخصص غدد دیابت در تهران | دکتر نسرین عسگری سوران
• دیابت
• قند خون بالا چیست؟ علائم، علل و راه های کاهش قند خون
• افت قند خون چیست؟ علائم، علل و اقدامات لازم
• زخم پای دیابتی چیست؟ علائم، درمان، مراقبت و پیشگیری