کمبود هورمون رشد چیست؟ علائم، تشخیص و درمان

هورمون رشد چیست و چه وظایفی دارد؟

هورمون رشد یا GH مخفف Growth Hormone، هورمونی پروتئینی است که توسط سلول های سوماتوتروف در بخش قدامی هیپوفیز ساخته و ترشح می شود. ترشح این هورمون تحت تاثیر هورمون آزاد کننده هورمون رشد (GHRH)، سوماتواستاتین و عوامل دیگری مانند خواب، فعالیت بدنی، تغذیه و وضعیت متابولیک قرار دارد.

بخش مهمی از اثرات رشدآور GH از طریق تحریک تولید فاکتور رشد شبه انسولین نوع ۱ (IGF-1) در کبد و بافت های دیگر اعمال می شود. IGF-1 در رشد استخوان ها و غضروف ها نقش دارد و به همین دلیل در ارزیابی کمبود هورمون رشد مورد استفاده قرار می گیرد.

وظیفه	توضیح
رشد قدی در کودکان	کمک به رشد استخوان های بلند و افزایش قد در دوران رشد
حفظ توده عضلانی	کمک به حفظ توده بدون چربی بدن و عملکرد عضلات
تنظیم چربی بدن	تاثیر بر تجزیه چربی و توزیع آن در بدن
سلامت استخوان ها	مشارکت در رشد استخوان و حفظ تراکم استخوان در طول زندگی
سوخت و ساز	تاثیر بر متابولیسم چربی ها، پروتئین ها و گلوکز

کمبود هورمون رشد در کودکان و بزرگسالان چه تفاوتی دارد؟

تاثیر کمبود GH به سن شروع اختلال، شدت کمبود، وجود بیماری های همراه و وضعیت صفحات رشد استخوان بستگی دارد. در کودکان، مهم ترین نشانه معمولا کاهش سرعت رشد قدی است؛ اما در بزرگسالان، اختلال بیشتر با تغییر ترکیب بدن و برخی مشکلات متابولیک همراه می شود.

ویژگی	کمبود هورمون رشد در کودکان	کمبود هورمون رشد در بزرگسالان
نشانه اصلی	کاهش سرعت رشد قدی	تغییر ترکیب بدن و کاهش توده عضلانی
قد	ممکن است قد به تدریج از محدوده مورد انتظار پایین تر برود	پس از بسته شدن صفحات رشد، کمبود GH باعث افزایش قد نمی شود
ترکیب بدن	ممکن است افزایش نسبی چربی بدن دیده شود	افزایش چربی بدن، به ویژه در ناحیه شکم، و کاهش توده بدون چربی ممکن است رخ دهد
استخوان	رشد استخوانی ممکن است کند شود	تراکم استخوان ممکن است کاهش یابد
ارزیابی مهم	نمودار رشد، سرعت رشد، سن استخوانی و بررسی هورمونی	سابقه بیماری هیپوفیز، IGF-1 و آزمون تحریک GH در صورت نیاز

علائم کمبود هورمون رشد در کودکان

در کودکان، کاهش سرعت رشد قدی مهم ترین علامتی است که می تواند احتمال کمبود هورمون رشد را مطرح کند. در برخی کودکان، قد در ابتدا چندان غیرعادی نیست، اما با گذشت زمان از مسیر رشد مورد انتظار فاصله می گیرد. بررسی روند رشد در طول زمان معمولا از مشاهده یک اندازه گیری منفرد قد ارزشمندتر است.

• کاهش سرعت رشد قدی: کودک نسبت به همسالان خود آهسته تر رشد می کند یا در نمودار رشد به تدریج از صدک های قبلی پایین می آید.
• کوتاهی قد متناسب: قد کودک ممکن است نسبت به سن و جنس او کمتر از حد انتظار باشد، در حالی که تناسب اندام ها حفظ شده است.
• تاخیر در بلوغ: در بعضی بیماران، به ویژه در صورت وجود اختلالات دیگر هیپوفیز، شروع بلوغ ممکن است به تاخیر بیفتد.
• افزایش نسبی چربی بدن: بعضی کودکان نسبت به قد خود چربی بیشتری دارند، اما این ویژگی به تنهایی تشخیصی نیست.
• افت قند خون در نوزادان: در موارد شدید و مادرزادی، کمبود GH ممکن است با افت قند خون همراه باشد.
• نشانه های کمبود سایر هورمون های هیپوفیز: در مواردی که اختلال فقط محدود به GH نیست، علائم دیگری مانند کم کاری تیروئید مرکزی یا نارسایی آدرنال نیز ممکن است دیده شود.

کوتاهی قد می تواند علل متعددی داشته باشد؛ از جمله کوتاهی قد خانوادگی، تاخیر سرشتی رشد و بلوغ، کمبود تغذیه ای، بیماری سلیاک، بیماری های مزمن، کم کاری تیروئید و برخی اختلالات ژنتیکی. بنابراین، تصمیم گیری درباره انجام آزمایش های تخصصی باید بر اساس ارزیابی کامل کودک انجام شود.

علائم کمبود هورمون رشد در بزرگسالان

در بزرگسالان، کمبود GH معمولا با نشانه های اختصاصی و واضحی مانند کاهش رشد قدی همراه نیست. علائم آن ممکن است تدریجی و غیراختصاصی باشند و به همین دلیل، وجود علائم به تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

• افزایش چربی بدن، به ویژه در ناحیه شکم
• کاهش توده عضلانی یا قدرت عضلات
• کاهش توانایی انجام فعالیت های بدنی یا احساس خستگی
• تغییر در سطح چربی خون، از جمله افزایش LDL در برخی بیماران
• کاهش تراکم استخوان و افزایش احتمال شکستگی در بعضی افراد
• کاهش کیفیت زندگی یا تغییر در وضعیت روانی و احساس عمومی سلامت

این نشانه ها در افراد بدون کمبود هورمون رشد نیز شایع هستند. بنابراین، بررسی کمبود GH در بزرگسالان بیشتر در افرادی اهمیت دارد که سابقه بیماری ساختاری هیپوفیز یا هیپوتالاموس، جراحی یا پرتودرمانی ناحیه، آسیب مغزی یا کمبود سایر هورمون های هیپوفیز دارند.

علل کمبود هورمون رشد چیست؟

کمبود هورمون رشد ممکن است مادرزادی یا اکتسابی باشد. در برخی بیماران علت مشخصی پیدا نمی شود و اختلال به صورت کمبود منفرد GH بروز می کند؛ در برخی دیگر، کمبود GH بخشی از کم کاری چند هورمون هیپوفیز است.

علت	شرح
اختلالات مادرزادی و ژنتیکی	تغییرات ژنتیکی یا اختلال در شکل گیری هیپوفیز و مسیرهای تنظیم ترشح هورمون رشد
تومورهای هیپوفیز یا اطراف آن	توده هایی که به بافت طبیعی هیپوفیز فشار وارد می کنند یا عملکرد آن را مختل می سازند
جراحی هیپوفیز	آسیب به بافت سالم هیپوفیز در جریان درمان جراحی برخی بیماری ها
پرتودرمانی	آسیب دیررس به هیپوفیز یا هیپوتالاموس پس از پرتودرمانی ناحیه سر
آسیب مغزی	آسیب شدید به سر یا برخی آسیب های ناحیه هیپوتالاموس و هیپوفیز
بیماری های التهابی یا نفوذی	برخی بیماری ها ممکن است بافت هیپوفیز یا هیپوتالاموس را درگیر کنند
علت نامشخص	در بعضی کودکان و بزرگسالان، با وجود بررسی مناسب، علت قطعی مشخص نمی شود

کمبود هورمون رشد چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص کمبود هورمون رشد با یک آزمایش منفرد انجام نمی شود. پزشک بر اساس سن، علائم، سابقه پزشکی، نمودار رشد یا وضعیت بالینی بزرگسال، احتمال اولیه بیماری را ارزیابی می کند و سپس آزمایش های مناسب را درخواست می دهد.

۱. بررسی سابقه پزشکی و معاینه

در کودکان، اندازه گیری های قد و وزن در طول زمان، سرعت رشد، قد والدین، وضعیت تغذیه و مرحله بلوغ اهمیت زیادی دارند. در بزرگسالان، سابقه تومور هیپوفیز، جراحی، پرتودرمانی، آسیب مغزی و کمبود سایر هورمون ها به تصمیم گیری درباره آزمایش کمک می کند.

۲. اندازه گیری IGF-1

IGF-1 یا فاکتور رشد شبه انسولین نوع ۱، یکی از آزمایش های مهم در ارزیابی محور هورمون رشد است. برخلاف GH که به صورت ضربانی ترشح می شود، سطح IGF-1 در طول روز نوسان کمتری دارد.

پایین بودن IGF-1 با توجه به محدوده مرجع متناسب با سن و شرایط فرد می تواند احتمال کمبود GH را افزایش دهد، اما به تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست. سوء تغذیه، بیماری های کبدی، برخی بیماری های مزمن و عوامل دیگر نیز ممکن است IGF-1 را کاهش دهند. طبیعی بودن IGF-1 نیز در همه شرایط کمبود GH را رد نمی کند.

۳. آزمون تحریک هورمون رشد

در بسیاری از موارد، به ویژه زمانی که کمبود GH محتمل است اما هنوز اثبات نشده، از آزمون تحریک هورمون رشد استفاده می شود. در این آزمایش، دارویی به فرد داده می شود تا ترشح GH تحریک شود و سپس سطح هورمون در زمان های مشخص اندازه گیری می شود.

نوع آزمون، داروی محرک و آستانه تفسیر نتیجه به سن، وضعیت بالینی، روش آزمایشگاهی و دستورالعمل های مورد استفاده بستگی دارد. در کودکان، گاهی به بیش از یک آزمون تحریک نیاز است. در بزرگسالان نیز نتیجه باید با احتمال اولیه بیماری و عوامل موثر بر پاسخ GH تفسیر شود.

۴. ارزیابی سن استخوانی در کودکان

برای بررسی ظرفیت رشد باقی مانده در کودکان، ممکن است تصویربرداری با اشعه ایکس از دست و مچ دست برای تعیین سن استخوانی درخواست شود. تاخیر سن استخوانی می تواند در کمبود GH دیده شود، اما به این بیماری اختصاص ندارد و در برخی کودکان با تاخیر سرشتی رشد نیز مشاهده می شود.

۵. MRI هیپوفیز و هیپوتالاموس

در صورت اثبات یا احتمال بالای کمبود GH، به ویژه هنگامی که علت ساختاری مطرح است یا کمبود چند هورمون هیپوفیز وجود دارد، MRI ممکن است برای بررسی هیپوفیز، ساقه هیپوفیز و ناحیه هیپوتالاموس انجام شود. MRI به شناسایی علت های ساختاری کمک می کند، اما به تنهایی کمبود عملکردی هورمون رشد را اثبات نمی کند.

۶. بررسی سایر هورمون های هیپوفیز

در برخی بیماران، پزشک عملکرد سایر محورهای هیپوفیز را نیز بررسی می کند؛ از جمله محور تیروئید، آدرنال و غدد جنسی. این بررسی اهمیت دارد، زیرا کمبود هورمون رشد ممکن است بخشی از کم کاری چند هورمون هیپوفیز باشد و برخی کمبودهای هورمونی دیگر نیز به درمان نیاز داشته باشند.

خلاصه آزمایش های مورد استفاده در تشخیص

آزمایش یا بررسی	هدف	محدودیت مهم
IGF-1	ارزیابی غیرمستقیم فعالیت محور GH	از سن، تغذیه و بیماری های همراه تاثیر می پذیرد
آزمون تحریک GH	ارزیابی توانایی ترشح هورمون رشد در پاسخ به محرک	انتخاب آزمون و آستانه تشخیص به شرایط بالینی و روش آزمایش بستگی دارد
نمودار رشد و سرعت رشد	بررسی روند رشد قدی در کودکان	به اندازه گیری های دقیق و پیگیری در طول زمان نیاز دارد
سن استخوانی	برآورد بلوغ اسکلتی و ظرفیت رشد باقی مانده	تاخیر سن استخوانی اختصاصی کمبود GH نیست
MRI هیپوفیز	بررسی علل ساختاری و ناهنجاری های هیپوفیز یا هیپوتالاموس	به تنهایی عملکرد هورمونی را مشخص نمی کند
سایر آزمایش های هورمونی	بررسی کمبودهای همراه هیپوفیز	باید بر اساس علائم و شرایط بیمار انتخاب شوند

درمان کمبود هورمون رشد

درمان اصلی کمبود تایید شده هورمون رشد در افراد واجد شرایط، استفاده از هورمون رشد انسانی نوترکیب (recombinant human growth hormone یا rhGH) است. این دارو معمولا به صورت تزریق زیرجلدی تجویز می شود. تصمیم به شروع درمان به سن، علت کمبود، شدت اختلال، وضعیت رشد یا سلامت متابولیک، وجود بیماری های همراه و بررسی موارد منع مصرف بستگی دارد.

درمان کمبود هورمون رشد در کودکان

هدف درمان در کودکان مبتلا، بهبود سرعت رشد و کمک به رسیدن به قد نهایی مناسب است. تشخیص و درمان به موقع، در صورت وجود اندیکاسیون، می تواند نتیجه رشد را بهبود دهد.

• درمان باید پس از ارزیابی تخصصی و تایید مناسب تشخیص آغاز شود.
• دوز دارو بر اساس وزن یا سطح بدن، پاسخ رشد و وضعیت بالینی تعیین می شود.
• قد، وزن، سرعت رشد، IGF-1 و در صورت نیاز سن استخوانی به صورت دوره ای پایش می شوند.
• عملکرد تیروئید و سایر محورهای هیپوفیز نیز در صورت لزوم بررسی می شود.
• درمان معمولا تا پایان رشد اسکلتی ادامه می یابد، اما ادامه یا توقف آن به شرایط هر بیمار وابسته است.

درمان کمبود هورمون رشد در بزرگسالان

در بزرگسالانی که کمبود GH به طور معتبر تایید شده و منع مصرف ندارند، درمان جایگزینی ممکن است به بهبود ترکیب بدن، توده بدون چربی، سلامت استخوان و کیفیت زندگی کمک کند. درمان برای همه افرادی که خستگی، اضافه وزن یا IGF-1 پایین دارند مناسب نیست و نباید بدون تشخیص معتبر تجویز شود.

دوز درمان در بزرگسالان معمولا به صورت فردی تنظیم می شود و به سن، جنس، وضعیت بالینی، سطح IGF-1 و عوارض احتمالی بستگی دارد. پایش قند خون، IGF-1، عملکرد تیروئید و وضعیت بالینی در طول درمان اهمیت دارد.

عوارض احتمالی درمان با هورمون رشد

هورمون رشد دارویی تخصصی است و باید با نسخه و نظارت پزشک استفاده شود. عوارض احتمالی به سن، دوز، شرایط بیمار و بیماری های همراه بستگی دارند.

عارضه احتمالی	توضیح
درد عضلات یا مفاصل	ممکن است در برخی بیماران ایجاد شود و به ارزیابی دوز نیاز داشته باشد
ورم اندام ها	احتباس مایع ممکن است به صورت تورم دست و پا دیده شود
افزایش فشار داخل جمجمه	عارضه ای نادر اما مهم که ممکن است با سردرد شدید یا اختلال بینایی همراه باشد
تغییر در کنترل قند خون	هورمون رشد می تواند حساسیت به انسولین را کاهش دهد و قند خون را افزایش دهد
اختلالات ارتوپدی در کودکان	در برخی شرایط، مشکلاتی مانند لغزش سر استخوان ران یا پیشرفت اسکولیوز باید مدنظر باشند

در صورت بروز سردرد شدید، تغییرات بینایی، لنگش یا درد جدید لگن و زانو در کودک، یا علائم غیرعادی دیگر، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است. پزشک در صورت نیاز دوز دارو را تغییر می دهد یا درمان را موقتا متوقف می کند.

آیا مصرف هورمون رشد برای افزایش قد یا جوان سازی مناسب است؟

خیر. هورمون رشد نباید صرفا برای افزایش قد در فردی که کمبود GH ندارد، افزایش توده عضلانی، کاهش وزن یا جلوگیری از پیری استفاده شود. در کودکان، درمان با GH تنها برای شرایط پزشکی مشخص و بر اساس ارزیابی تخصصی انجام می شود. در بزرگسالان نیز شواهد برای استفاده از GH به عنوان درمان ضد پیری کافی نیست و مصرف غیرضروری آن می تواند خطر عوارض متابولیک و سایر مشکلات را افزایش دهد.

چه زمانی باید به متخصص غدد مراجعه کرد؟

• وقتی سرعت رشد قدی کودک نسبت به گذشته کاهش یافته یا از مسیر مورد انتظار نمودار رشد فاصله می گیرد.
• وقتی کوتاهی قد با تاخیر بلوغ یا علائم دیگری از اختلال هورمونی همراه است.
• وقتی فرد سابقه تومور هیپوفیز، جراحی، پرتودرمانی ناحیه سر یا آسیب مغزی دارد و علائم کمبود هورمون های هیپوفیز در او مطرح می شود.
• وقتی آزمایش های هورمونی غیرطبیعی هستند و تفسیر تخصصی لازم است.
• وقتی در نوزاد یا کودک کم سن، افت قند خون تکرارشونده یا علائم نگران کننده دیگری وجود دارد.

برای کودکان، ارزیابی توسط متخصص غدد کودکان اهمیت ویژه ای دارد. در بزرگسالان نیز تشخیص و درمان باید توسط پزشک آشنا با بیماری های هیپوفیز و اختلالات هورمونی انجام شود.

سوالات متداول درباره کمبود هورمون رشد

۱. آیا کوتاهی قد همیشه به معنی کمبود هورمون رشد است؟

خیر. کوتاهی قد می تواند علت خانوادگی، تغذیه ای، ژنتیکی، تیروئیدی یا علل پزشکی دیگری داشته باشد. بررسی سرعت رشد و سابقه کودک برای تعیین نیاز به آزمایش های تخصصی ضروری است.

۲. آیا با یک آزمایش خون می توان کمبود هورمون رشد را تشخیص داد؟

معمولا خیر. اندازه گیری تصادفی GH برای تشخیص مناسب نیست. IGF-1 یکی از آزمایش های اولیه است، اما در بسیاری از موارد آزمون تحریک GH و ارزیابی بالینی نیز لازم است.

۳. آیا کمبود هورمون رشد در بزرگسالی هم رخ می دهد؟

بله. کمبود GH ممکن است از کودکی ادامه یافته باشد یا در بزرگسالی در اثر بیماری هیپوفیز یا هیپوتالاموس، جراحی، پرتودرمانی یا آسیب مغزی ایجاد شود.

۴. آیا درمان با هورمون رشد باعث افزایش قد بزرگسالان می شود؟

پس از بسته شدن صفحات رشد استخوان، هورمون رشد باعث افزایش قد نمی شود. درمان در بزرگسالان مبتلا به کمبود تایید شده با هدف بهبود برخی جنبه های متابولیک، ترکیب بدن و کیفیت زندگی انجام می شود.

۵. آیا سطح طبیعی IGF-1 کمبود هورمون رشد را رد می کند؟

خیر، در همه موارد نمی توان با IGF-1 طبیعی کمبود GH را رد کرد. نتیجه باید در کنار سابقه پزشکی، احتمال اولیه بیماری و در صورت نیاز آزمون تحریک تفسیر شود.

۶. آیا درمان هورمون رشد عوارض دارد؟

بله، هرچند همه بیماران دچار عارضه نمی شوند. درد مفاصل، ورم اندام ها و تغییر در کنترل قند خون از عوارض احتمالی هستند. درمان نیازمند پایش پزشکی و تنظیم فردی دوز است.

۷. آیا می توان برای افزایش قد بدون کمبود هورمون رشد از این دارو استفاده کرد؟

استفاده از هورمون رشد بدون اندیکاسیون پزشکی و نظارت متخصص توصیه نمی شود. تشخیص علت اختلال رشد و تعیین ضرورت درمان باید پیش از تجویز انجام شود.

یادآوری: این مطلب برای افزایش آگاهی درباره کمبود هورمون رشد تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا توصیه درمانی اختصاصی پزشک نیست.

مطالب بیشتر

• علائم و نشانه های اختلالات غده هیپوفیز | دکتر نسرین عسگری فوق غدد
• آدنوم هیپوفیز چیست؟ | علائم، تشخیص و درمان تومورهای خوش خیم
• پرولاکتینوما | علائم، آزمایش ها و درمان افزایش هورمون پرولاکتین
• غده هیپوفیز
• کم کاری هیپوفیز چیست؟ علائم، علل، تشخیص و درمان
• آکرومگالی چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان
• آزمایش های هورمونی هیپوفیز چیست؟ بررسی هورمون ها و نتایج
• سندرم شیهان چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان
• بیماری کوشینگ چیست؟ علائم، تشخیص و درمان
• سلای خالی (Empty Sella) چیست؟ علائم، علل و درمان