پانکراس چیست؟ وظایف، هورمون ها و بیماری های پانکراس

در این مقاله با ساختمان و وظایف پانکراس، هورمون ها و آنزیم های آن، مهم ترین بیماری های پانکراس، علائم هشدار دهنده، روش های تشخیص و زمان مراجعه به پزشک آشنا می شوید.

پانکراس یا لوزالمعده یک غده نسبتا کشیده است که در قسمت بالایی شکم و پشت معده قرار دارد. این اندام در نزدیکی اثنی عشر، کبد، کیسه صفرا و روده کوچک قرار گرفته و از طریق مجاری پانکراس، ترشحات گوارشی خود را به روده کوچک می رساند.

پانکراس از نظر عملکردی یک عضو دوگانه محسوب می شود، زیرا هم وظیفه برون ریز و هم وظیفه درون ریز دارد.

نوع عملکرد	وظیفه اصلی	محصولات مهم	نقش در بدن
برون ریز	کمک به هضم غذا	آنزیم های گوارشی و بیکربنات	هضم چربی ها، پروتئین ها و کربوهیدرات ها
درون ریز	تنظیم قند خون و متابولیسم	انسولین، گلوکاگون و هورمون های دیگر	تنظیم قند خون و تعادل انرژی

ساختمان پانکراس چگونه است؟

پانکراس از چند قسمت اصلی تشکیل شده است که مهم ترین آنها شامل سر، گردن، تنه و دم پانکراس هستند. سر پانکراس در مجاورت اثنی عشر قرار دارد و تنه و دم آن به سمت طحال امتداد پیدا می کنند.

درون پانکراس مجموعه ای از سلول ها و ساختارهای تخصصی وجود دارد که هر کدام وظایف متفاوتی دارند. بخش عمده بافت پانکراس مسئول تولید ترشحات گوارشی است، در حالی که جزایر لانگرهانس بخش مهمی از عملکرد هورمونی پانکراس را بر عهده دارند.

پانکراس چه وظایفی دارد؟

وظایف پانکراس را می توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد:

• وظایف گوارشی: تولید و ترشح آنزیم ها و مواد لازم برای هضم غذا.
• وظایف هورمونی: تولید هورمون هایی که در تنظیم قند خون و متابولیسم نقش دارند.

بنابراین، آسیب به پانکراس می تواند هم سیستم گوارش و هم سیستم متابولیک بدن را تحت تاثیر قرار دهد.

وظیفه برون ریز پانکراس چیست؟

بخش برون ریز پانکراس مواد لازم برای هضم غذا را تولید می کند. این مواد از طریق مجاری پانکراس وارد روده کوچک می شوند و به تجزیه مواد غذایی کمک می کنند.

آنزیم های پانکراس در هضم سه گروه اصلی مواد غذایی یعنی کربوهیدرات ها، چربی ها و پروتئین ها نقش دارند.

آنزیم یا ماده	نقش اصلی	ماده غذایی هدف
آمیلاز	کمک به تجزیه کربوهیدرات ها	نشاسته و برخی کربوهیدرات ها
لیپاز	کمک به تجزیه چربی ها	چربی های غذایی
پروتئازها	تجزیه پروتئین ها	پروتئین های غذایی
بیکربنات	کمک به خنثی کردن اسید محتویات معده در روده	محیط روده و فعالیت مناسب آنزیم ها

اگر تولید یا رسیدن آنزیم های پانکراس به روده به میزان قابل توجهی کاهش پیدا کند، ممکن است نارسایی برون ریز پانکراس ایجاد شود. این وضعیت می تواند باعث اختلال در هضم و جذب مواد غذایی شود.

وظیفه درون ریز پانکراس چیست؟

بخش درون ریز پانکراس شامل سلول هایی است که هورمون ها را مستقیما وارد جریان خون می کنند. مهم ترین هورمون های پانکراس در تنظیم قند خون و متابولیسم نقش دارند.

هورمون	محل تولید اصلی	نقش مهم
انسولین	سلول های بتا	کمک به کاهش قند خون و ورود گلوکز به بسیاری از سلول ها
گلوکاگون	سلول های آلفا	کمک به افزایش قند خون هنگام پایین آمدن آن
سوماتوستاتین	سلول های دلتا	تنظیم ترشح برخی هورمون ها و فعالیت های گوارشی
پلی پپتید پانکراسی	سلول های PP	نقش در تنظیم برخی عملکردهای پانکراس و دستگاه گوارش

پانکراس چگونه قند خون را تنظیم می کند؟

پانکراس یکی از مهم ترین اندام های بدن در تنظیم قند خون است. پس از افزایش قند خون، سلول های بتای پانکراس انسولین ترشح می کنند. انسولین به بدن کمک می کند گلوکز را برای مصرف یا ذخیره سازی در اختیار سلول ها قرار دهد.

در مقابل، هنگامی که قند خون کاهش پیدا می کند، سلول های آلفای پانکراس گلوکاگون ترشح می کنند. گلوکاگون به بدن کمک می کند از ذخایر انرژی خود استفاده کند و قند خون را افزایش دهد.

تعادل بین این هورمون ها یکی از عوامل مهم حفظ قند خون در محدوده مناسب است.

ارتباط پانکراس و دیابت چیست؟

دیابت یکی از مهم ترین بیماری هایی است که با عملکرد درون ریز پانکراس ارتباط دارد. در دیابت نوع 1، سیستم ایمنی بدن به سلول های تولید کننده انسولین در پانکراس آسیب می رساند و در نتیجه تولید انسولین به شدت کاهش پیدا می کند یا از بین می رود.

در دیابت نوع 2، بدن معمولا در ابتدا انسولین تولید می کند اما سلول ها پاسخ مناسبی به آن نمی دهند. این وضعیت مقاومت به انسولین نام دارد و در ادامه بیماری ممکن است عملکرد سلول های بتا نیز کاهش پیدا کند.

برخی بیماری های پانکراس نیز می توانند به عملکرد سلول های تولید کننده هورمون آسیب بزنند و در نتیجه باعث ایجاد یا تشدید دیابت شوند.

مهم ترین بیماری های پانکراس کدامند؟

بیماری های پانکراس انواع مختلفی دارند و می توانند بخش برون ریز، بخش درون ریز یا هر دو قسمت را تحت تاثیر قرار دهند.

بیماری	توضیح کوتاه	علائم یا پیامدهای مهم
پانکراتیت حاد	التهاب ناگهانی پانکراس	درد شدید بالای شکم، تهوع و استفراغ و گاهی تب
پانکراتیت مزمن	التهاب و آسیب طولانی مدت پانکراس	درد مزمن، سوء جذب، کاهش وزن و احتمال دیابت
نارسایی برون ریز پانکراس	کاهش توانایی پانکراس برای تامین آنزیم های گوارشی	نفخ، اسهال، مدفوع چرب و بدبو و کاهش وزن
کیست های پانکراس	تشکیل کیسه یا ضایعه کیستیک در پانکراس	ممکن است بدون علامت باشد یا با درد و سایر علائم همراه شود
سرطان پانکراس	رشد بدخیم سلول های پانکراس	کاهش وزن، درد، زردی و سایر علائم بسته به محل و مرحله بیماری
تومورهای نورواندوکرین پانکراس	تومورهایی که از سلول های نورواندوکرین پانکراس ایجاد می شوند	علائم متفاوت بر اساس نوع هورمون و ویژگی تومور

پانکراتیت چیست؟

پانکراتیت به التهاب پانکراس گفته می شود. این بیماری می تواند به صورت حاد یا مزمن ایجاد شود. پانکراتیت حاد معمولا به صورت ناگهانی شروع می شود و پانکراتیت مزمن یک بیماری طولانی مدت است که می تواند به آسیب دائمی پانکراس منجر شود.

سنگ های صفراوی و مصرف زیاد الکل از علل مهم پانکراتیت هستند و عوامل دیگری مانند برخی داروها، اختلالات ژنتیکی، افزایش چربی خون و بعضی بیماری ها نیز می توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.

یکی از علائم اصلی پانکراتیت، درد قسمت بالایی شکم است که ممکن است به پشت انتشار پیدا کند. تهوع، استفراغ، تب و حساسیت شکم نیز ممکن است وجود داشته باشند.

پانکراتیت حاد در برخی افراد می تواند شدید باشد و نیاز به ارزیابی و درمان فوری پزشکی داشته باشد.

نارسایی برون ریز پانکراس چیست؟

نارسایی برون ریز پانکراس یا EPI زمانی ایجاد می شود که پانکراس نتواند مقدار کافی آنزیم گوارشی تولید کند یا آنزیم های کافی به روده کوچک نرسند و در نتیجه هضم و جذب مواد غذایی دچار اختلال شود.

علائم احتمالی شامل نفخ، درد یا ناراحتی شکم، اسهال، مدفوع شل و چرب با بوی نامطبوع، گاز زیاد و کاهش وزن است. در صورت ادامه بیماری، سوء تغذیه و کمبود برخی ویتامین ها نیز ممکن است ایجاد شود.

پانکراتیت مزمن، برخی بیماری های ژنتیکی، سرطان پانکراس و جراحی پانکراس یا بخش فوقانی دستگاه گوارش از علل مهم نارسایی برون ریز پانکراس هستند.

یکی از آزمایش هایی که ممکن است برای بررسی این وضعیت استفاده شود، آزمایش الاستاز مدفوع است.

کیست پانکراس چیست؟

کیست های پانکراس ضایعات کیسه مانند یا حفره هایی هستند که در داخل یا اطراف پانکراس ایجاد می شوند. برخی از آنها خوش خیم هستند و بعضی دیگر ممکن است نیاز به بررسی دقیق تر و پیگیری داشته باشند.

بعضی کیست های پانکراس به صورت اتفاقی هنگام تصویربرداری برای یک مشکل دیگر کشف می شوند و ممکن است فرد هیچ علامتی نداشته باشد.

نوع کیست، اندازه، ظاهر آن در تصویربرداری و تغییرات آن در طول زمان در تصمیم گیری درباره پیگیری یا درمان اهمیت دارند.

سرطان پانکراس چیست؟

سرطان پانکراس به رشد غیرطبیعی و کنترل نشده سلول های پانکراس گفته می شود. این بیماری انواع مختلفی دارد و یکی از مهم ترین انواع آن از سلول های مجاری پانکراس ایجاد می شود.

علائم سرطان پانکراس می توانند به محل و مرحله بیماری وابسته باشند. کاهش وزن بدون علت مشخص، درد شکم یا پشت، کاهش اشتها و زردی پوست و چشم ها از علائمی هستند که در برخی بیماران دیده می شوند.

وجود این علائم به تنهایی به معنای سرطان پانکراس نیست، اما در صورت پایدار بودن یا همراه شدن چند علامت، بررسی پزشکی اهمیت دارد.

تومورهای نورواندوکرین پانکراس چیستند؟

تومورهای نورواندوکرین پانکراس از سلول هایی ایجاد می شوند که ویژگی های نورواندوکرین دارند. بعضی از این تومورها می توانند هورمون تولید کنند و به همین دلیل علائم آنها ممکن است با عملکرد هورمونی مرتبط باشد.

برخی از این تومورها نیز ممکن است غیرعملکردی باشند و بدون تولید قابل توجه هورمون ایجاد شوند. تشخیص و درمان این تومورها به نوع، اندازه، مرحله و ویژگی های بافت شناسی آنها بستگی دارد.

علائم بیماری های پانکراس چیست؟

علائم بیماری های پانکراس بسته به نوع بیماری متفاوت است. بعضی بیماری ها ممکن است برای مدت طولانی بدون علامت باقی بمانند و برخی دیگر با علائم واضح ایجاد شوند.

علامت	بیماری هایی که ممکن است با آن مرتبط باشند	نکته مهم
درد قسمت بالای شکم	پانکراتیت و برخی بیماری های دیگر پانکراس	ممکن است به پشت انتشار پیدا کند
تهوع و استفراغ	به ویژه در پانکراتیت حاد	در صورت شدید بودن نیاز به ارزیابی پزشکی دارد
کاهش وزن	نارسایی پانکراس، بیماری های مزمن و برخی سرطان ها	کاهش وزن بدون علت مشخص باید بررسی شود
مدفوع چرب و بدبو	نارسایی برون ریز پانکراس	می تواند نشانه اختلال در هضم چربی باشد
زردی پوست و چشم	برخی بیماری های پانکراس و مجاری صفراوی	به ویژه در صورت همراهی با درد یا کاهش وزن نیازمند بررسی است
اختلال قند خون یا دیابت	آسیب به بخش درون ریز پانکراس	ممکن است در برخی بیماری های پانکراس دیده شود

چه آزمایش هایی برای بررسی پانکراس انجام می شود؟

نوع آزمایش مورد نیاز به علائم و بیماری احتمالی بستگی دارد و هیچ آزمایش واحدی برای بررسی تمام بیماری های پانکراس وجود ندارد.

آزمایش یا روش	کاربرد احتمالی
لیپاز خون	کمک به بررسی پانکراتیت، به ویژه در شرایط حاد
آمیلاز خون	کمک به بررسی برخی بیماری های پانکراس، به ویژه پانکراتیت
قند خون و HbA1c	بررسی وضعیت کنترل قند خون و دیابت
آزمایش الاستاز مدفوع	کمک به بررسی نارسایی برون ریز پانکراس
سونوگرافی	بررسی پانکراس و ساختارهای اطراف آن در شرایط مناسب
CT اسکن	ارزیابی ساختار پانکراس و برخی بیماری های آن
MRI و MRCP	بررسی دقیق تر پانکراس و مجاری صفراوی و پانکراسی در شرایط مناسب
آندوسونوگرافی	بررسی دقیق تر ضایعات پانکراس در موارد منتخب

برای تشخیص پانکراتیت، پزشکان از شرح حال، معاینه، آزمایش های خونی و تصویربرداری استفاده می کنند و در صورت نیاز علت زمینه ای بیماری نیز بررسی می شود.

چه زمانی درد شکم می تواند به پانکراس مربوط باشد؟

درد قسمت بالایی شکم علل بسیار زیادی دارد و صرفا وجود درد به معنای بیماری پانکراس نیست. با این حال، درد شدید یا مداوم قسمت بالای شکم که به پشت انتشار پیدا می کند، به ویژه اگر همراه با تهوع، استفراغ، تب یا حساسیت شکم باشد، می تواند نیازمند بررسی فوری باشد.

در پانکراتیت حاد، علائم معمولا به صورت ناگهانی ایجاد می شوند و فرد ممکن است حال عمومی نامناسبی داشته باشد.

چه علائمی نیاز به مراجعه فوری پزشکی دارند؟

• درد شدید یا رو به افزایش در قسمت بالای شکم
• درد شکم همراه با تهوع و استفراغ شدید
• تب یا لرز همراه با درد شکم
• زرد شدن پوست یا سفیدی چشم ها
• تنگی نفس یا ضعف شدید همراه با درد شکم
• کاهش هوشیاری یا علائم شدید کم آبی
• کاهش وزن قابل توجه و بدون علت مشخص
• تغییر مداوم در اجابت مزاج همراه با کاهش وزن یا علائم سوء جذب

درد شدید قسمت بالای شکم همراه با تهوع و استفراغ، تب، ضربان سریع یا زردی می تواند در پانکراتیت شدید یا انسداد مجاری صفراوی و پانکراسی دیده شود و نیاز به ارزیابی پزشکی فوری دارد.

آیا بیماری پانکراس باعث دیابت می شود؟

بعضی بیماری های پانکراس می توانند با آسیب به سلول های تولید کننده انسولین، کنترل قند خون را مختل کنند. پانکراتیت مزمن یکی از بیماری هایی است که می تواند در طول زمان به عملکرد درون ریز پانکراس آسیب بزند.

به همین دلیل، در بعضی افراد مبتلا به بیماری های مزمن پانکراس، کنترل دوره ای قند خون اهمیت دارد.

آیا بیماری پانکراس باعث کاهش وزن می شود؟

بله، برخی بیماری های پانکراس می توانند با کاهش وزن همراه باشند. در نارسایی برون ریز پانکراس، کاهش آنزیم های گوارشی می تواند باعث اختلال در هضم و جذب مواد غذایی شود.

کاهش وزن ممکن است در پانکراتیت مزمن و بعضی بیماری های بدخیم پانکراس نیز مشاهده شود. البته کاهش وزن علل بسیار زیادی دارد و به تنهایی نشان دهنده بیماری پانکراس نیست.

ارتباط پانکراس با دستگاه گوارش چیست؟

پانکراس یکی از اندام های مهم دستگاه گوارش است. ترشحات آن از طریق مجاری پانکراس وارد روده کوچک می شوند و آنزیم های موجود در این ترشحات به هضم کربوهیدرات ها، چربی ها و پروتئین ها کمک می کنند.

عملکرد مناسب پانکراس برای جذب طبیعی مواد غذایی اهمیت دارد. اگر تولید یا انتقال آنزیم های پانکراس به روده دچار اختلال شود، ممکن است سوء هضم و سوء جذب ایجاد شود.

پانکراس سالم چگونه از خود محافظت می کند؟

هیچ روش تضمینی برای جلوگیری از تمام بیماری های پانکراس وجود ندارد، اما برخی عوامل سبک زندگی می توانند خطر بعضی بیماری های پانکراس را کاهش دهند.

• پرهیز از مصرف زیاد الکل
• ترک سیگار
• حفظ وزن مناسب
• کنترل مناسب چربی خون، به ویژه تری گلیسرید در صورت بالا بودن
• کنترل مناسب دیابت و بیماری های متابولیک
• توجه به علائم مداوم گوارشی و مراجعه به پزشک در صورت نیاز

خلاصه وظایف و بیماری های پانکراس

موضوع	نقش یا بیماری	اهمیت
هضم غذا	تولید آنزیم های گوارشی	هضم چربی، پروتئین و کربوهیدرات
تنظیم قند خون	تولید انسولین و گلوکاگون	حفظ تعادل قند خون
پانکراتیت	التهاب پانکراس	می تواند حاد یا مزمن باشد
نارسایی برون ریز	کاهش عملکرد گوارشی پانکراس	می تواند باعث سوء جذب و کاهش وزن شود
کیست پانکراس	ضایعات کیستیک پانکراس	برخی نیازمند پیگیری یا بررسی تخصصی هستند
سرطان پانکراس	رشد بدخیم سلول های پانکراس	تشخیص و درمان به موقع اهمیت زیادی دارد

جمع بندی

پانکراس یا لوزالمعده هم یک اندام مهم گوارشی و هم یک غده مهم درون ریز است. بخش برون ریز پانکراس آنزیم های مورد نیاز برای هضم غذا را تولید می کند و بخش درون ریز آن هورمون هایی مانند انسولین و گلوکاگون را برای تنظیم قند خون ترشح می کند.

به همین دلیل، بیماری های پانکراس می توانند با علائم گوارشی مانند درد شکم، سوء هضم، اسهال و کاهش وزن یا با مشکلات متابولیک مانند اختلال قند خون و دیابت همراه باشند.

پانکراتیت حاد و مزمن، نارسایی برون ریز پانکراس، کیست های پانکراس، سرطان پانکراس و تومورهای نورواندوکرین از مهم ترین بیماری هایی هستند که ممکن است پانکراس را درگیر کنند.

اگر درد شدید یا مداوم شکم، کاهش وزن بدون علت مشخص، زردی، تغییرات مداوم در اجابت مزاج یا اختلال جدید قند خون وجود داشته باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.

پرسش های متداول درباره پانکراس

پانکراس چیست؟

پانکراس یا لوزالمعده غده ای است که در قسمت بالایی شکم و پشت معده قرار دارد و هم در هضم غذا و هم در تنظیم قند خون نقش دارد.

پانکراس چه وظیفه ای دارد؟

پانکراس دو وظیفه اصلی دارد. بخش برون ریز آن آنزیم ها و مواد لازم برای هضم غذا را تولید می کند و بخش درون ریز آن هورمون هایی مانند انسولین و گلوکاگون را برای تنظیم قند خون ترشح می کند.

آیا پانکراس همان لوزالمعده است؟

بله. پانکراس و لوزالمعده دو نام برای یک اندام هستند. واژه پانکراس در پزشکی و زبان عمومی بسیار رایج است و لوزالمعده معادل فارسی آن محسوب می شود.

پانکراس چه هورمون هایی تولید می کند؟

مهم ترین هورمون های پانکراس شامل انسولین، گلوکاگون و سوماتوستاتین هستند. پانکراس همچنین پلی پپتید پانکراسی تولید می کند.

آیا پانکراس باعث دیابت می شود؟

برخی بیماری های پانکراس می توانند با آسیب به سلول های تولید کننده انسولین، باعث اختلال در کنترل قند خون و ایجاد دیابت شوند. پانکراتیت مزمن یکی از بیماری هایی است که می تواند در طول زمان عملکرد درون ریز پانکراس را تحت تاثیر قرار دهد.

مهم ترین علائم بیماری پانکراس چیست؟

علائم به نوع بیماری بستگی دارند، اما درد قسمت بالای شکم، تهوع و استفراغ، کاهش وزن، مدفوع چرب و بدبو، زردی پوست و چشم و اختلال قند خون از علائمی هستند که ممکن است در برخی بیماری های پانکراس دیده شوند.

آیا پانکراس باعث کاهش وزن می شود؟

برخی بیماری های پانکراس، به ویژه بیماری هایی که باعث نارسایی برون ریز می شوند، می توانند با سوء جذب مواد غذایی و کاهش وزن همراه باشند. با این حال، کاهش وزن علل بسیار متنوعی دارد و به تنهایی نشانه بیماری پانکراس نیست.

آیا بیماری پانکراس قابل درمان است؟

بسته به نوع بیماری، درمان متفاوت است. بعضی بیماری ها کاملا قابل درمان هستند و در برخی بیماری های مزمن، هدف درمان کنترل علائم، جلوگیری از پیشرفت بیماری و درمان عوارض است.

برای بررسی بیماری پانکراس چه آزمایش هایی انجام می شود؟

بسته به علائم و بیماری احتمالی، ممکن است آزمایش هایی مانند لیپاز، آمیلاز، قند خون، HbA1c یا آزمایش الاستاز مدفوع و همچنین روش های تصویربرداری مانند سونوگرافی، CT، MRI یا MRCP درخواست شوند.

چه زمانی درد شکم می تواند نشانه بیماری پانکراس باشد؟

درد شدید یا مداوم در قسمت بالای شکم، به ویژه اگر به پشت انتشار پیدا کند و همراه با تهوع، استفراغ، تب یا زردی باشد، می تواند نیازمند بررسی فوری باشد. البته درد شکم علل بسیار زیادی دارد و تشخیص تنها با بررسی پزشکی امکان پذیر است.

مطالب بیشتر

• پانکراتیت چیست؟ التهاب پانکراس، علائم، علل و درمان