دیابت

دیابت چیست؟

دیابت یکی از شایع ترین بیماری های مزمن در جهان است که در آن قند خون برای مدت طولانی بالاتر از حد طبیعی قرار می گیرد. علت این افزایش قند خون می تواند کاهش تولید انسولین، کاهش اثر انسولین یا ترکیبی از هر دو باشد.

شاید نام دیابت را بیشتر در ارتباط با «قند خون بالا» شنیده باشید، اما دیابت فقط به بالا بودن یک عدد در آزمایش خون محدود نمی شود. اگر قند خون برای مدت طولانی کنترل نشود، می تواند به مرور زمان بر عروق، قلب، کلیه ها، چشم ها و اعصاب اثر بگذارد. به همین دلیل، تشخیص به موقع و کنترل مناسب دیابت اهمیت زیادی دارد.

علائم دیابت چیست؟

دیابت نوع ۲ ممکن است در مراحل ابتدایی هیچ علامت مشخصی نداشته باشد و فرد برای مدت طولانی از بیماری خود بی خبر باشد. با افزایش قند خون، علائمی مانند تشنگی زیاد، تکرر ادرار، گرسنگی، خستگی، تاری دید و کاهش وزن بدون علت مشخص ممکن است ایجاد شوند.

در دیابت نوع ۱، علائم معمولاً سریع تر ظاهر می شوند و ممکن است تشنگی و ادرار زیاد، کاهش وزن و ضعف شدید در مدت کوتاهی ایجاد شود.

چه زمانی باید برای بررسی دیابت به پزشک مراجعه کرد؟

اگر دچار تشنگی و ادرار غیرطبیعی، کاهش وزن بدون علت، خستگی مداوم یا تاری دید هستید، بررسی قند خون می تواند ضروری باشد. همچنین افرادی که اضافه وزن، سابقه خانوادگی دیابت، فشار خون بالا یا سایر عوامل خطر دارند، ممکن است به بررسی دوره ای قند خون نیاز داشته باشند.

نگاه یک فوق تخصص غدد (اندوکرینولوژیست)

«دیابت شیرین (Diabetes Mellitus) یک اختلال مزمن متابولیک است که با هیپرگلیسمی مزمن مشخص می شود و ناشی از نقص در ترشح انسولین، عمل انسولین یا هر دو است، که منجر به اختلال در متابولیسم کربوهیدرات، چربی و پروتئین می شود.»

یک فوق تخصص غدد دیابت را نه فقط بر اساس قند خون بالا، بلکه به عنوان یک سندرم هتروژن با زیرگروه های مختلف و مکانیسم های پاتوفیزیولوژیک متفاوت می بیند.

دیابت از دید تخصصی یعنی :

«عدم توانایی بدن در تنظیم هموستاز گلوکز به دلیل نقص در عملکرد سلول های β پانکراس (کاهش ترشح انسولین)، مقاومت بافتی به انسولین، یا ترکیبی از هر دو، که منجر به هیپرگلیسمی مزمن و در نهایت آسیب به ارگان های هدف می شود.»

طبقه بندی (طبقه بندی ADA/WHO)

اندوکرینولوژیست ها دیابت را اینطور دسته بندی می کنند :

  • دیابت نوع 1
  • دیابت نوع 2
  • دیابت بارداری (GDM)
  • دیابت های اختصاصی دیگر

پاتوفیزیولوژی از نگاه تخصصی

هیپرگلیسمی مزمن → ناشی از اختلال در مسیرهای :

  • مهار ناکافی تولید گلوکز کبدی
  • کاهش برداشت گلوکز محیطی (عضله و بافت چربی)
  • ترشح ناکافی انسولین نسبت به نیاز.
  • عوارض درازمدت → میکروواسکولار (رتینوپاتی، نفروپاتی، نوروپاتی) و ماکروواسکولار (بیماری قلبی – عروقی، سکته).

معیارهای تشخیص (برای همه انواع)

یک فوق تخصص غدد از این معیارهای عددی استفاده می کند (بر اساس ADA/WHO) :

  • قند ناشتا ≥ 126 mg/dL (7.0 mmol/L)
  • 2 ساعته OGTT ≥ 200 mg/dL (11.1 mmol/L)
  • HbA1c ≥ 6.5%
  • قند خون رندوم ≥ 200 mg/dL همراه با علائم کلاسیک.

دیابت به زبان ساده

دیابت از نظر علمی یک بیماری متابولیک مزمن است که با هیپرگلیسمی مزمن به علت نقص در ترشح، اثر یا هر دو عملکرد انسولین مشخص می شود و خطر عوارض میکروواسکولار و ماکروواسکولار را افزایش می دهد.

در اینجا به تفصیل به بررسی انواع دیابت می پردازیم :

1. دیابت نوع 1 (Type 1 Diabetes Mellitus)

یک بیماری اتوایمیون (در اغلب موارد) که در آن سیستم ایمنی بدن به سلول های β پانکراس (تولید کننده انسولین) حمله کرده و آن ها را تخریب می کند → کمبود مطلق انسولین.
مشخصات :

  • سن شروع: معمولا در کودکی یا نوجوانی، ولی می تواند در هر سنی اتفاق بیفتد.
  • شروع: نسبتا حاد و ناگهانی با علائم واضح (پرادراری، پرنوشی، کاهش وزن).
  • نیاز دائمی به انسولین از زمان تشخیص.
  • اغلب با آنتی بادی های اتوایمیون مثبت
  • Anti-GAD
  • ICA (islet cell antibodies)
  • IAA (insulin autoantibodies)

نوع خاص :
LADA (Latent Autoimmune Diabetes in Adults): نوعی از T1D با شروع در بزرگسالی، اما پیشرفت آهسته تر.

2. دیابت نوع 2 (Type 2 Diabetes Mellitus)

یک بیماری پیش رونده مزمن که ناشی از ترکیب مقاومت به انسولین در بافت ها و اختلال عملکرد سلول های β پانکراس در ترشح انسولین است.
مشخصات :

  • سن شروع: معمولا بالای 35 سال، ولی اکنون در نوجوانان هم دیده می شود.
  • ارتباط قوی با چاقی، کم تحرکی، سابقه خانوادگی.
  • شروع: آهسته و بی علامت؛ گاهی سال ها تشخیص داده نمی شود.
  • انسولین معمولا در مراحل اولیه لازم نیست، ولی ممکن است در مراحل پیشرفته ضروری شود.
  • عوارض مزمن (چشم، کلیه، اعصاب، قلب) مهم ترین خطر بلندمدت است.

فازها :

  • مقاومت به انسولین → جبرانی: افزایش ترشح انسولین
  • اختلال عملکرد سلول β → هیپرگلیسمی آشکار

3. دیابت بارداری (Gestational Diabetes Mellitus - GDM)

به صفحه دیابت بارداری مراجعه شود.

4. دیابت آشکار در بارداری (Overt Diabetes in Pregnancy)

زن بارداری که در زمان تشخیص، معیارهای دیابت آشکار (مثلا FBS ≥126 یا HbA1c ≥6.5%) را دارد. یعنی دیابت از قبل وجود داشته، ولی تا بارداری تشخیص داده نشده بود.

5. دیابت های اختصاصی دیگر (Other Specific Types of Diabetes)

این گروه شامل موارد نادری است که در طب تخصصی غدد اهمیت دارند :

الف) دیابت مونوژنیک (Monogenic diabetes)
MODY (Maturity Onset Diabetes of the Young)
  • جهش ژنتیکی (مثلا در HNF1A یا GCK)
  • شروع در نوجوانی/جوانی، اما بدون چاقی یا آنتی بادی اتوایمیون
  • اغلب با درمان های خوراکی کنترل می شود.
Neonatal diabetes
  • شروع پیش از 6 ماهگی
  • نوع دائم یا گذرا؛ به دلیل جهش در ژن هایی مثل KCNJ11
ب) دیابت ناشی از بیماری های پانکراس
  • پانکراتیت مزمن
  • برداشتن جراحی پانکراس
  • فیبروز کیستیک
ج) دیابت ناشی از داروها یا مواد شیمیایی
  • گلوکوکورتیکوئیدها
  • مهارکننده های پروتئاز (در HIV)
  • داروهای ضد روان پریشی آتیپیک (مثل اولانزاپین)
د) دیابت ثانویه به اختلالات غدد دیگر
  • سندرم کوشینگ (افزایش کورتیزول)
  • آکرومگالی (افزایش GH)
  • فئوکروموسیتوما (افزایش کاتکول آمین ها)
  • هایپرتیروئیدیسم

→ همگی می توانند باعث مقاومت به انسولین شوند.

جمع بندی

نوع علت اصلی انسولین لازم؟ ویژگی کلیدی
T1D اتوایمیون، تخریب β بله، از ابتدا شروع سریع، آنتی بادی مثبت
T2D مقاومت به انسولین + اختلال β نه در ابتدا چاقی، شروع آهسته
GDM مقاومت ناشی از جفت گاهی فقط در بارداری
Overt در بارداری دیابت قبلی پنهان معمولا بله معیارهای دیابت کامل دارد
سایر ژنتیک، پانکراس، دارو، هورمونی متغیر بستگی به علت دارد

مطالب بیشتر

زمینه ها

زمان کار کلینیک

یکشنبه
13.00 – 16.00
یکشنبه(دیابت)
9.00 – 12.00
چهارشنبه
9.00 – 12.00

تماس با کلینیک

سوالات خود را از دکتر عسگری بپرسید